GENETIČKA USLOVLJENOST PONAŠANJA

by Stana Kopranović

 

  | PONAŠANJE | OBLICI PONAŠANJA | NASLJEĐE | RAZUM | FIZIOLOGIJA |      

 


  "Znanje.org" ne odgovara za sadrzaj pojedinacnih stranica.


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ponašanje

Prilaz proučavanju  genetičke  uslovljenosti ponašanja je  poslednjih godina dao vidne rezultate, privlači posebnu pažnju ne samo biologa već i daleko šireg kruga ljudi. U suštini ponašanje obuhvata svu raznoliku aktivnost jedinke usmjerenu na uspostavljanju njene ravnoteže sa spoljašnjim svijetom, a koja je u krajnjoj liniji namijenjena njenom samoodržanju i produženju vrste. Svako ponašanje (bez obzira na njegovu složenost) je rezultat koakcije genetičkih determinanti i sredine. Kada govorimo o genetičkoj uslovljenosti ponašanja naša pažnja je usmjerena, prije svega, na analizu mehanizama genetičke komponente (determinante) ponašanja. Ponašanje je karakteristično za svaku vrstu, ali i svaka jedinka vrste posjeduje nijanse u ponašanju. Ono se u cjelini razvija i uobličava u toku života u dodiru sa spoljašnjim svijetom, ali mu je u osnovi genetska konstitucija. Ponašanje podstiču i spoljni i unutarnji podražaji. Pri tom, postoje i kritična razdoblja za optimalan uticaj okolinskih cčinilaca na određen vid ponašanja. U vezi stim je poznat "fenomen utiskivanja". Genetsku osnovu ponašanja izučava genetika ponašanja (Behaviour genetics). S obzirom na nedeovoljnu ispitanost i složenost čovjekovog ponašanja ono bi se lakše moglo shvatiti upoređivanjem sa podacima o genetskoj osnovi ponašanja životinja. Tako se izgradio i čitav pravac – komparativna (uporedna) psihologija (izučava ponašanje u filogenetskom razvoju). Pa ipak, prednost u proučavanju nasljeđivanja određenih karakteristika kod čovjeka jeste mogućnost da se prati ispoljavanje tih karakteristika kod najbližih srodnika ispitanika. To omogućava da se formira razgranata shema nasleđivanja datih karakteristika (tzv. filogram ili rodoslovno stablo) na osnovu čega je moguće suditi o prirodi njihove nasljednosti. Pri tom se najinstruktivniji podaci dobijaju upoređivanjem parova monozigotnih (MZ) i dizigotnih (DZ) blizanaca, koji najčešće odrastaju pod veoma sličnim uslovima sredine. Ako su sličnosti u ispoljavanju odredjene osobine (tzv. konkordnost) znatno veće kod monozigotnih nego kod dizigotnih blizanaca to ukazuje na veci značaj genetiskih faktora u odnosu na faktore sredine. Ako su monozigotni blizanci rasli i odgajani odvojeno može se preciznije odrediti efekat različitih sredina na isti genotip. Korištenjem tzv. unutarklasnog koeficijenta korelacije za identične blizance koji su rasli zajedno – rmzt-i onih koji su rasli odvojeno- rmza – moguće je odrediti relativan uticaj sredine (E) iz sledeće relacije: E=(rmzt –rmza)/(1-rmza).

Kad su pitanju diskontinuirane odlike ponašanja stepen uticaja genetičkih faktora (H-tzv. Holcingerov indeks) najčešće se izračunava korišćenjem konkordnosti monozigotnih (Cmz) i dizigotnih blizanaca (Cdz):

H=(Cmz-Cdz)/(100-Dz). U slučaju kontinuiranih osobina upotrebljavaju se koeficijenti korelacija (r). Holcingerov indeks se ovdje izračunava iz formule H=(rmz-rdz)/(1-rdz).

NAZAD

___________________________________________________________________

Oblici  ponašanja

Oblici ponašanja su vrlo različiti i po sadržini i po jačini i složenosti ispoljavanja sa stanovista genetike najpogodnija je sledeća klasifikacija:

1.                       nasledno, genetski uobliceni vidovi ponašanja

2.                       ponašanje sa urođenom osnovom i okolinkom dogradnjom

3.                       razumno ponašanje

U nasledno uobličene oblike ponašanja spadaju tropizmi, refleksi, urođeni nagoni i instikti. Za njih se nasleđuje shema ponašanja koja moze biti jednostavna, ali i vrlo složena, a ostvaruje se po redoslijedu postupaka. Ovdje ne učestvuje svijest ni motiv jedinke.

Tropizmi su elementaran vid ponašanja biljaka i životinja. Naziv potiče od grčke rijeci tropos što znaci obrt, okretanje. To je urođena osobina nekih biljaka i životinja da na neke spoljne sadržaje odgovaraju reakcijom pokretanja. Pozitivan tropizam je kretanje ka izvoru energije, a kretanje u suprotnom smijeru je negativan tropizam. Najpoznatiji tropizmi u svijetu su okretanje suncokreta prema suncu i lisća nekih biljaka prema suncu i svijetlosti, a u životinjskom svijetu - let noćnih leptira i mnogih mušica prema svijetlosti, bijeg bubašvabe u mrak itd. U biološkom pogledu tropizmi su namienjeni samoodržanju. Oni imaju sličnosti sa bezuslovnim refleksima – urođeni, ustaljeni vidovi ponašanja. Ali kod tropizama dolazi do kretanja čitavog tijela, a kod bezuslovnih refleksa samo jednog dijela. Refleksi su urođeni, automatski pokreti pojednih dijelova tijela ili funkcionisanja pojedinih organa koje izazivaju određene draži. Neophodni su za život jedinke i njeno samoodržanje. Prema načinu ispoljavanja i fiziološkoj namjeni razvrstavaju se u grupu koja obuhvata refleksne radnje u oblasti fizičkog kretanja i održavanja položaja tijela i grupu refleksnih sekrecija pojedinih sekretornih organa. Najjednostavniji refleksi prve grupe su spinalni, kičmenomoždinski (tetivni, kočni i mišićni) refleksi. Oni imaju refleksni luk u kičmenoj moždini pa se zovu i spinalni. To su npr. refleksne odbrambene reakcije na udar, ubod, toplotu i slično. Drugi dio uloge je pružanje osnove za razvitak složenijih refleksnih radnji, kao što su automatsko hodanje, podupiranje tijela protiv djelovanja sile Zemljine teže, automatsko održavanje ravnoteže i dr. Refleksni centri ovih pokreta su u raznim dijelovima produžene moždine, ponsa, talamusa i malog mozga. Nervnim nitima ovi centri su povezani sa spinalnim, zatim međusobnokao i sa određenim dijelovima velikog mozga. Sistem omogućava obradu nadražaja na spinalnoj, supkortikalnoj i kortikalnoj nervnoj stepenici. U oblasti funkcionisanja pojedinih organa, kao složena refleksna reakcija, najpoznatija i najbolje izučena je alarmna reakcija ili stres. Ova reakcija je opšteg karaktera jer se javlja pri svakom izuzetnom naporu.

Ako jedinku pogodi veliki, iznenadni strah, težak fizički napor, visoka ili niska temparatura, nagao gubitak velike količine krvi ili tečnosti i sl, jako se nadražuju centri u hipotalamusu i to za vegetativni nervni sistem (uglavnom simpatikus) i za lučenje adrinokortikotropnog hormona (ACTH), b - endrofina i nešto somatotropina (STH). Stimulacija simpatikusa naglo povačava lučenje adrenalina, hormona srži nadbubrega što povećava krvni pritisak (uzgredno lupanje srca) i izvrši korisnu preraspodjelu krvi. Pri tom mišići u akciji dobiju više krvi zbog proširenja krvnih sudova u njima, a u ostalom dijelu tijela se smanji protok krvi. To ne važi za mozak, srce i bubrege koji u ovom slučaju dobiju više krvi. Adrenalin im povećava aktivnost najvećeg broja ćelija organizma. Povećano lučenje ACTH stimuliše koru nadbubrežne žlijezde što dovodi do povećanja sekrecija kortikozola. Pri tome se povećava koncentracija glukoze u krvi. Glukoza je u povećanoj količini potrebna mišićima u akciji i aktivisanim nervnim ćelijama. Važna uloga hiperkortizolemije je ublažavanje pretjerane reakcije organizma, koja može biti i fatalna po organizam, nekad i više nego sam štetni agensi-stresor. Suština alarmne reakcije je povećanje mentalne aktivnosti, povećanje snage, i sprečavanje pretjerane reakcije oragnizma koja nekad može ugroziti život osobe. Alarmna reakcija se može završiti na tri načina: akutni stresor može biti savldan; jedinka može podleći; osoba može preživjeti akutnu fazu borbe i produžiti se boriti se sa stresorom. U ovom,trećem slučaju alarmna reakcija postaje prva faza, nekad dugotrajne refleksne reakcije koja se zove opšti adaptacioni sindrom. Prve podatke o stresu dao je Walter Cannon (1911) dokazavši da se u emocionalnim stanjima aktivira srž nadbubrežne žlijezde i povećava lučenje adrenalina. U literaturi se alarmna reakcija (stres) nekad naziva Cannonova (Kenonova) reakcija i Cannonov (Kenonov) refleks.

NAZAD

___________________________________________________________________

Nasljeđe

Kod čovjeka postoje izvjesne tendencije za zadovoljavanje urodjenih nagona (za hranom, vodom, kiseonikom ili seksualnog nagona, za izbjegavanje dejstva bolnih i neprijatnih stimulanasa). Nagoni su urodjeni, naslijedni. Nagoni pokreću neke radnje u čovjeka i životinja kojima je cilj njihovo zadovoljavanje. Ipak, te radnje nisu ni tipizirane kao kod insekata, a ni tako složene. Smatra se da su motivi uglavnom proistekli iz urodjenih nagona. Učeći da zadovolji osnovne nagone jedinka stiče nova saznanja koja se sažimaju u pojam "izvedeni nagoni".

Instikti predstavljaju naslijedno uobličeno, složeno ponašanje. To je ponašanje cijelokupne jedinke sačinjeno od više radnji koje se ostvaruju po određenom redoslijedu. Ne nasledjuje se bukvalno cijelokupan oblik formalnog izvršavanja jednog instikta, već samo shema za njegovo izvršavanje, a jedinka svoje radnje može da prilagodi (odstupanje je malo).

Najpoznatiji instikti su briga za potomstvom, prikupljanje rezervi hrane za zimu, pravljenje gnijezda, izgradnja paukove mreže, sklonost mačke da lovi miša i drugo. Instikti su namjenjeni produženju vrste, a neki samoodržanju. Osnovne karakteristike instikta su: urođenost, specifičnost za svaku vrstu i ujednačenost u izvodjenju unutar jedne vrste. Instikti su biološki cjelishodni, postoji unutarnja potreba da se izvedu, a izvode se podsvjesno. Instiktivne radnje se ne uče, ne stiču se, već su urodjene. Npr. pile čim izadje iz ljuske kljuca, pače čim dospije u vodu zapliva. Ali, instikti se ne javljaju odmah po rođenju (lasta ne pravi gnijezdo odmah po rođenju). Smatra se da kod čovjeka nema instikata. Za odvijanje instikata potrebni su i odredjeni spoljni činioci. Npr. ptica počne da pravi gnijezdo tek kada vidi pogodan materijal za to. Cjelishodno izgrađeni instikti u prirodi, u divljini održavaju bezbroj generacija u domestikaciji iako je odavno prestao razlog za njihovo odvijanje. Primjer je kokodakanje kokoške poslije snesenog jajeta. U divljini ona se udaljavalo od gnijezda i počela bi da kokodače da bi odvratila pažnju neprijateljima svoga jajeta i odvela ih daleko od gnijezda. Danas u domaćinstvima nema takve opasnosti, ali se kokodakanje zadržalo. Ovaj primjer govori koliko je instikt duboko usađena navika.

Oblici ponašanja koji spadaju u grupu ponašanja sa UROĐENOM OSNOVOM I OKOLINSKOM DOGRADNJOM izgrađuju se kada na urođene, genetski uobličene vidove ponašanja djeluju odredjeni spoljni šinioci. To su uslovni refleksi i izvedeni nagoni.

Uslovne reflekse (i uslovne reakcije) otkrio je početkom prošlog vijeka ruski fiziolog Ivan Pavlov ( 1849-1936). Klasičan ogled Pavlova za izučavanje uslovnih refleksa je izveden na psu, proučavanjem ritma sekrecije pljuvačnih žlijezda pri davanju hrane i drugih uslovnih stimulanasa. Psu koji se nalazio u izolovanoj sobi istovremeno je izlagan zvuk metronoma i hrana. U početku zvuk metronoma nije izazivao lučenje pljuvačke.Poslije izvjesnog broja ponavljanja, zvuk metronoma-neutralna draž počela jeda izaziva lučenje pljuvačke. Zato je hranu Pavlov nazvao bezuslovnu draž, alučenje pluvačke na hranu bezuslovna reakcija. Pod posebnim uslovima ( davanje u paru) neutralna draž počela je isama da izaziva lučenje pljuvačke. Zato je neutralna draž Pavlov nazvao uslovna draž, a lučenje pljuvačke izazvano uslovnom draži –uslovna reakcija. Uspostavljena je fiziološka veza izmedju nove, uslovne draži i stare, urodjene refleksne reakcije. Medjutim, ova refleksna reakcija( uslovni refleks) nije trajna, nakon izvjesnog vremena se gasi. Istraživanja su pokazala da su bezuslovni refleksi u svojoj fiziološkoj biti mnogo složeni, a uslovni refleksi pogotovo.Za izraz uslovni refleks koristi se i izraz uslovljavanje. Jedno od osnovnih svojstava uslovnih reakcija je tzv. generalizacija. Generalizacija se sastoji u sposobnosti organizma da reakciju prenese i na druge slične stimulanse ( da reaguje na svjetlost manje ili veće jačine nego što je bila ona koja je uslovila reakciju). Ali, ukoliko je draž više različita utoliko je rakcija manja.

Fenomen utiskivanja je veoma raznovrstan ako se ima u vidu uslovljavanje višeg reda. Ovo uslovljavanje se satoji u uspostavljanju drugog uslovnog odgovora na predhodno stečenoj uslovnoj reakciji. Npr. ako u psa uspostavljena uslovna reakcija da na zvuk metronoma reaguje lučenje pljuvačke pa se sada uporedo sa zvukom metronoma pojavljuje i svjetlost pas će poslije broja ponavljanja prebaciti reakciju na svjetlost. gašenje uslovne rakcije je jedno od osnovnih svojstava uslovnog refleksa ( ukoliko ne postoji stalni podražaj uslovnom draži). Ovo svojstvo je važno zbog oslobadjanja jedinke neprijatnih uslovljenih reakcija. Rijetko se dešava da su bezuslovna i uslovna reakcija istovjetne. Nekad je uslovna reakcija samo jedan dio bezuslovne. Postoji, medjutim, mogućnost da se neke uslovno stečeni, nevoljne reakcije pretvore u voljne. Nekada se, zasnovano na otkrićima, smatralo da su sve reakcije uslovljene. Ipak, danas se zna da je uslovljavanje veoma važan vid ponašanja, ali da nije univerzalan.

Izvodeći akcije za zadovoljavanje svojih prirodnih potreba (nagona) jedinka se sreće sa drugim prijatnim i neprijatnim činiocima i okolnostima i tako stiče nova saznanja, želje i nagone. To su stečeni, sekundarni, izvedeni nagoni. Smatra se da radnje čiji je cilj zadovoljavanje prirodnih nagona imaju veliku ulogu u izgradnji raznovrsnih motiva jedinke. Npr. kada osoba traži partnera da zadovolji svoj urodjeni, seksualni nagon moguće je da nauči da je pri tom značajan njen društveni ugled. Zbog toga ona teži da postigne veći društveni položaj, moć i vlast. Dakle, vezani su razvitak jedne složene motivacije i zadovoljenje jednog urodjenog nagona.

NAZAD

___________________________________________________________________

Razum

U grupu RAZUMNIH PONA[ANJA spadaju oni vidovi ponašanja koji se odvijaju po uticajem i kontrolom razuma i volje. To su svjesni oblici ponašanja. Izgradjuju se na osnovu manje ili više izražene genetske konstitucije, ali ona nije vidljiva koliko u prvoj i drugoj grupi oblika ponašanja. Uticaj sredinskih činilaca za razvitak ovih oblika ponašanja, posebno nekih, je veliki. Nerijetko se taj skup udjela okolinskih činilaca zove "iskustvo", ali i voljno učenje čiji je cilj da se poboljša tehnika izvodjenja izvjesnih vidova ponašanja (metoda za jačanje volje, uskladjivanje temperamenta i sl.). Neki vidovi ponašanja, npr. inteligencija, nalaze se pretežno pod uticajem genskih činilaca, ali za izgradnju volje,značajniji su činioci sredine. To je vrlo bitno pri planiranju sistema za vaspitanje i obrazovanje djece, jer volja je osnovni motor za odvijanje mnogih svrsishodnih reakcija čovjeka. Sistem izgradjenosti i kvalitet nekih oblika razumnog ponašanja u mnogome zavisi od odvijanja i sadržine pojedinih tipova ponašanja prve i druge grupe, posebno u odredjeno doba razvitka djeteta. Npr., za razvitak pamćenja i učenja veliki značaj ima mehanizam uslovnih reakcija, a za razvitak motiva važno mjesto zauzima zadovoljavanje prirodnih i izvedenih nagona.

Psihološke osobine ljudi mogu se razlikovati po načinu funkcionisanja i stepenu opštosti. Prema načinu funkcinisanja, najčešće, se razlikuju osobine (crte) ličnosti i osobine kao što su različite sposobnosti. Osobine ličnosti "opisuju" kako se osoba ponaša, a osobine sposobnosti pokazuju koju vrstu problema može da riješi osoba ako je dovoljno motivisana. Te osobine su najčešće pod kontrolom poligena. Pri tome je varijabilnost u oba slučaja visoka. Osobine ličnosti kao što su introvertnost (povučenost) i ekstrovertnost (slobodnije ponašanje) su visoko naslijedne ili korelaciji kod braće, sestara i bliskih rodjaka , dok se kritičnost , intuitivnost i osjetljivost razvijaju u većem stepenu pod uticajem sredinskih činilaca. Smatra se da su specijalne sposobnosti, kao npr. fluentnost (tečnost u govoru), verbalne sposobnosti kao i sposobnost orijentacije u prostoru jasno naslijedne. Osobine ličnosti i osobine sposobnosti, osim po načinu funkcionisanja, mogu se razlikovati i po stepenu opštosti. Vrlo specifične osobine, recimo bilo koje specifično znanje, iako daje informacije o osobi nije od posebnog inetesa. Prije svega zato što ove osobine vrlo malo variraju u populacijama ljudi. Npr. ako bi smo testirali znanje iz Genetike, više od 90% osoba, bilo koje populacije, imalo bi skor 0. Pored toga takva znanja ne reprezentuju "tipične spsobnosti osoba". Zato je za psihološka ispitivanja potrebno naći takve osobine koje bi imale visok stepen opštosti i koje bi bile ne specifične. U tome je primarni značaj inteligencije kao najšire kognitivne osobine ljudi. Postoje različite definicije inteligencije, ali primarno, ona predstavlja sposobnost čovjeka da riješava odredjene situacije. Mjeri se pomoću odgovarajućih psihometrijskih testova, pri čemu se odredjuje tzv. koeficijent inteligencije ( IQ) ili koeficijent razvića (DQ), koji pokazuje odnos mentalne starosti osobe i njene stvarne (hronološke) starosti:

IQ=(mentalna starost / hronološka starost) x 100. Mentalna starost se ustanovljava na osnovu broja poena koji se dobijaju rješavanjem odredjenih psiholoških testova. Ako je IQ manji od 70 osoba je mentalno zaostala, ako je IQ izmedju 90 i 110 intelektualne sposobnosti su prosječne a ako je IQ iznad 110 inteligencija je nadprosječna. Medjutim testovi kojima se ispituje koeficijent inteligencije nisu idealni jer se ne mogu upotrebljavati za poredjenje ljudi koji imaju različito obrazovanje, pripadaju različitim kulturama ili klasama. Danas se smatra da genotip utiče na razviće inteligencije sa oko 60%, sredina sa oko 30%,a interakcija genotipa i sredine sa oko 10%. Genetičke promjene koje vode abnormalnostima u ponašanju mogu biti:

o  vidljivi poremećaji (aberacije) u građi i broju hromozoma

o  mutacije u građi pojedinih gena

o  mutacije u poligenima

Hromozomske aberacije ( hromozomopatije) dovode, skoro bez izuzetka, do manjih ili većih mentalnih poremećaja osoba u čijim ćelijama se nadju. Jedino poremećaji u polnim hromozomima ne moraju imati ovakav efekat. Najveći broj mentalnih oboljenja, izazvanih mutacijama u pojedinačnim genima, spada u tzv. enzimopatije tj. poremećaje u sintezi jednog ili nekoliko enzima koji kontrolišu značajne metaboličke procese u organizmu. Mutacije u poligenima, tj kompleksu naslednih činilaca dovode do poremećaja u psihofiziološkim osobinama ljudi. Ti poremećaji se manifestuju kao šizofrenija, manijačna depresija, epilepsija i drugi psihoneurotični poremećaji. Uticaj okolinskih činilaca na ispoljavanje ovakvih oboljenja je prilično značajan. Navedene osobine ponašanja su tzv. aberantne osobine. Postoje i devijantne osobine ponašanja, tj. osobine koje u nešto manjoj mjeri odstupaju od normalnog ponašanja. Takve osobine su naklonost kriminalu, samoubistvu, korišćenju alkohola ili droge, homoseksualnost i mnoge druge. I devijantne osobine (naročito alkoholizam) su pod značajnim uticajem sredinskih činilaca.

NAZAD

___________________________________________________________________

Fiziologija

Svaki oblik ponašanja ima svoju FIZIOLOGIJU.

Najveći dio fizioloških procesa vezanih za ponašanje događa se u nervnom sistemu (uglavnom u mozgu). Za neka ponašanja su bitne endokrine žlijezde, a postoji vjerovatnoća da mehanizam upamćivanja zavisi od nukleinskih kiselina (na nivou gena). Poznato je , npr. da su centri za budnost i san u retikularnom aktivacijskom sistemu mozga, ali nije poznat suštinski mehanizam njihovog funkcionisanja (kako se prenose njihovi signali u druga područja, posebno u kortikalne centre). U stvari, nedostaju suštinske činjenice da bi bilo potpuno jasna fiziologija pamćenja i drugih visokih tipova ponašanja.

Refleksi – uslovni refleksi – su jedan od najjednostavnijih vidova ponašanja. To su genetski uobličene finkcijske reakcije koje se javljaju na odredjene draži. Sa fiziološke tačke gledišta poznati su receptori, (primaoci draži), nervni lukovi kojima se draži prenose, neki neurotransmiteri koji prenose impulse sa jednog na drugi neuron, a identifikovani su neki niži supkortikalni i kortikalni centri u mozgu u kojima se ti signali sakupljaju i obradjuju i odakle polaze informacije o tipu reakcije.Refleksni sistemi se ostvaruju po određenoj genetskoj shemi. Razne spoljne i unutrašnje draži koje izazivaju težak udar na organizam prenose se odredjenim putevima do centra za simpatički dio nervnog sistema u hipotalamusu – simpatičko-ergilni neuroni. To uzrokuje sekreciju adrenalina, adrinokortikotropnog hormona (ACTH), somatotropina i drugog što dovodi do metaboličkih reakcija i gradi biohemijsku i kliničku sliku svrsishodne alarmne reakcije. Kod uslovnih refleksa nije razjašnjen mehanizam upamćivanja uslovnih draži.

Postoje dva osnovna nagona- nagon samoodržanja i seksualni nagon. Bez nagona samoodržanja ne bi postojalo seksualni nagon.

U gladovanju gasi se seksualnost a teškoj denutriciji ona se potpuno gasi. Jedna od glavnih komponenti nagona samoodržanja je obezbijedjenje odgovarajuće ishrane. U riješavanju ovog problema centralno mjesto ima osjeaćaj gladi. Vrhunski regulatori osjećaja gladi su dva centra u mozgu – centar za glad i centar za osjećaj sitosti. Na dva su odvojena mijesta u hipotalamusu, a funkcijski su povezani nitima i neurotransmitrima. Centar za sitost inhibiše centar za glad. U mezencefelonu je još jedan centar koji reguliše mehaniku hranjenja: lučenje pljuvačke, žvakanje, gutanje i dr. Pokretač osjećaja gladi je nedostatak hranjivih materija u plazmi, posebno glukoze. Druga komponenta nagona samoodržanja je obezbjeđenje dovoljo tečnosti i kiseonika. Najveći broj refleksnih reakcija i alarmna reakcija nalaze se u službi nagona za samoodržanje. Seksualni nagon je bitna komponenta biološki šireg nagona bitnog za produženje vrste. Podsticaji mogu biti vizuelni, slušni, olfaktorni i drugi, ali najbolji podsticaji potiču od seksualnih stereoidnih hormona polnih žlijezda. Dosta složen je problem psihoseksualne orijentacije (homoseksualnost).

Hormonski sistem, kao glavni regulator metaboličkih funkcija u organizmu, može da utiče na ponašanje na dva načina – preko procesa ontogeneze u izgrađivanju nekih organa važnih za ponašanje i preko uticaja svojih hormona na samo ponašanje. Kada je riječ o ponašanju naj važniju ulogu imaju hormoni štitaste žlijezde i seksualni hormoni. Postiji veliki broj oligofrenija stvorenih drugim bolestima, ali nijednu od njih neprati tako karakteristično ponašanje oboljelih kao u slučaju kretenizma, naročito endemskog. Osobe su psihofizički usporene. One sporo misle i sporo reaguju (bradipsihija), sporo govore (bradilalija), sporo se kreću (bradikinezija), imaju usporen puls (bradikardija), hodaju karakteristično- hod im je gegav sa lako savijenim nogama u koljenima i približenim koljenima i dr., a uz to su dobroćudne. Ove pojave su trajne prirode, a posledica su oštećenja neurona zbog nedostatka hormona štitaste žlijezde.

Smatra se da koncentracija muških seksualnih hormona u kijematogenezi ili prvih dana po rodjenju ima odlučujuću ulogu za psihoseksualnu orijentaciju jedinke u toku života. Metaboličke promjene, zasnovane na promjeni hormonskog stanja, a koje se najdublje odražavaju na ponašanje su: hipopituitarizam, hipotireoza, hipertireoza, dugotrajan hiperinsulinizam.

Hipopituitarizam, insuficijencija prednjeg režnja hipofize, razvija se zbog nedostatka hormona adenohipofize. To je stanje višežlijezdane insuficijencije. Smanjuju se funkcije štitnjače, polnih žlijezda, kore nadbubrega, kortizon (manjak ACTH) i lučenje hormona rastenja-somatotropina. Osobe sa hipopituitarizmom su povučene, mirne, nezainteresovane, bez impulsa, sa vrlo smanjenim željama i potrebama, zimljive.

Najčešći uzrok hipopituitarizma odraslih je nekroza prednjeg režnja hipofize trudnica koje su u toku porodjaja doživjele veliko krvavljenje.

Hipotireozu prati usporenost psihomotorne aktivnosti, pad interesovanja, povučenost, zimljivost.

Hipertireoza dovodi do suprotnog stanja. Osoba je preosjetljiva, uzbudljiva, često eksplozivna.

Povećano lučenje insulina, hiperinsulinizam , ako traje dugo može da uzrokuje trajne promjene u ponašanju zbog oštećenja CNS – a hipoglikemijama. Osoba je sapeta, sužava se njen intelektualni kapacitet, smanjuje se njeno interesovanje, povlači se u sebe.

Veliki broj genopatija uzrokuje oligofreniju i na taj način utiče na ponašanje.Te oligofrenije su manje-više jednolične. Izuzetak su porodični kretenizam i Lesh-Nychanova (Leš-Nihanova ) bolest. Za razliku od kretenizma, Lesh-Nychanovu bolest prati autoagresivnost sa jakom željom za samooštećenje ( ugrizi usana i prstiju ruku). Metabolički poremećaj ove bolesti je visoka koncentracija mokraćne kiseline u serumu.

Veliki broj hromosomopatija, autosomne gotovo sve, prati manja ili veća oligofrenija, pa na taj način i one utiču na ponašanje. Aberacije polnih hromosoma mogu uticati na psihoseksualno stanje, bilo kao hermafroditizam (mozaicizmi XX/XY kombinacija), bilo kao sklonost za homoseksualnost (XXY) ili delikvenciju (XYY i XXY). Djeca sa trisomijom 21 (Daunov sindrom) su oligofrena, ali su skoro uvijek dobrćudna i vesele naravi sa sklonošću za humor najčešće na svoj račun (mongoloidni humor).

Cjelokupni nervni sistem je značajan za ponašanje, ali su pojedini njegovi dijelovi posebno odgovorni za pojedine vidove ponašanja. Tako, ponašanje vezano za emocije, podsvijesne motorične i senzorne nagone i osjećanje neprijatnosti i radosti vezani su za grupu moždanih struktura koji se nazivaju limični sistem. Dijelovi limičnog sistema u vidu kore okružuju moždano stablo (na grčkom limbus znači kora, rub). To su: dijelovi bazalnih ganglija, hipokampus, prednja jedra talamusa, hipotalamus, epitalamus, amigdaloidna jedra, gyrus cinguli i dr.

Osjećanje prijatnosti i neprijatnosti zbog jedne radnje, odnosno osjećanje nagrade i kazne ima veliki značaj za upamćivanje, emociju i motivisanost. Centri za osjećanje prijatnosti (nagrade) smješteni su u septumu i hipotalamusu, prvenstveno duž snopa telencefalona (medial forebrain bundle) i u ventromedialnom jezgru hipotalamusa. Centri za osjećaj neprijatnosti i kazne, uključivši i osjećaj bola, analaze se u središnjoj sivoj masi oko Silvijevog kanala u mezencefalonu pa se šire prema ventrikulsnim strukturama hipotalamusa. Nadražaj ovih centara može potpuno da inhibiše centre za nagradu i uživanje. Ogledi na životinjama pokazuju da se doživljaji koji ne dovode ni do nagrade ni do kazne gotovo uopšte ne pamte.

Ponavljanje ovih nadražaja dovodi gotovo do potpunog gašenja reakcija u kori mozga. Ali, ako nadražaj stvara osjećanje nagrade ili kazne reakcija u kori mozga postaje sve jača sa ponavljanjem nadražaja pa životinja stvara snažne otiske pamćenja. Znači, centri u mezencefalonu imaju važnu ulogu pri odabiranju informacija koje se uče. Trankvilizeri inhibišu aktivnost tih centara i smanjuju njihovu moć percepcije.

Misli se da amigdaloidna jedra pomažu u kontroli cjelokupnog načina ponašanja jedinke jer draženjem pojedinih dijelova tih jedara mogu se izazvati gotovo svi obrasci ponašanja. Hipokampus, vjerovatno ,ima važnu ulogu pri uspostavljanju pažnje kod čovjeka. On je jedan od glavnih izvora ulaznih signala za hipotalamus i druge limbične strukture. Misli se da hipokampus povezuje različite signale iz oblasti osjeaćaja i osjćanja, pa ih zatim kao uskladjene informacije šalje u područje za nagradu i kaznu limbičnog sistema. Ako se čovjeku odstrani hipokampus razvije se ANTEROGRADNA AMNEZIJA. On ne može da ostvaruje nova pamćenja.

Limbična kora u vidu prstena okružuje supkortikalne limbične strukture. Spada medju najstarije dijelove mozga. Vjeruje se da kod čovjeka ona predstavlja asocijacijsko područje za kontrolu nižih centara koji prvenstveno sudjeluju u ponašanju.

NAZAD

___________________________________________________________________

Design by SAM®