PERIODIZACIJA BAROKA KOD NAŠIH NARODA Periodizacija baroka kod Južnoslovenskih naroda, koji je najtipičnije zastupan u Sloveniji, užoj Hrvatskoj, Slaviniji, Dalmaciji i Vojvodini, uglavnom se nadovezuje na razvoj baroka u Srednjoj Evropi (s formalnim karakteristikama vodećeg alpskog područja s delimičnim retardacijama ital. i austr. posrednika u XVII veka, te domaćim snagama i domaćim radionicama u XVIII veku). SRBIJA Barok se pojavio kod Srba u prvim decenijama XVIII veka na teritoriji današnje Vojvodine, i vreme kad su krajevi bivše juž. Ugarske, naseljeni srpskim stanovništvom, pali pod vlast Austrije, u kojoj je barok tada u punoj zrelosti. Napuštanje tradicije i prihvatanje bar stila bilo je u srpskoj umetnosti prihvaćeno znatnim otporom naroda i crkve. Zagovornici novog stila bili su građani-starosedeoci, trgovci i zanatlije koji su tu stvorili nekoliko jakih ekonomskih uporišta (Budim, Ostrog, Sent-Andrija, Segedin i dr. ). Taj imućni sloj je uticao na crkvu konzervativnu i opreznu prema svemu što nosi obeležje zapadnjaštva i katolicizma. Proces prilagođavanja baroknoj umetnosti najsporije se razvijao u slikarstvu, jer je, pre svega, ikonografija bila najstroži čuvar tradicije. Slikarski stalež sastojao se u početku XVIII veka od pripadnika crkve i monaških redova. Ovi su slikari čuvali tradicije i zanat od svakih stranih uticaja i, pod plaštom odbrane pravoslavlja od katolicizma borili su se protiv barokne umetnosti .Prvi umetnik iz redova crkve koji je nastojao da se oslobodi od tradicija bio je Hristifor Žefarović. On je 1737. godine naslikao freske u manastiru Bođanima ;na pojedinim scenama iz ''stvaranja sveta '' dao je prve pejzaže i nagu ljudsku figuru u duhu novije umetnosti. Još se više oslobodio od okova prošlosti monah Amvrosije Janković, koji je 1768. u trpezariji manastira Rakovica naslikao nekoliko kompozicija iz Hristovog života ; još više se udaljio od tradicije u velikoj zidnoj slici ''Kosovska bitka'', iz 1771. u trpezariji manastira Vrdnika. Nijedan od ovih smelih monaških kršitelja tradicije nije bio pravi barokni slikar, ali su oni utrli put generaciji umetnika koji su se pojavili sredinom XVIII veka. To su bili slikari-zanatlije, stanovnici bogatih ''slobodnih kraljevskih gradova '', trgovačkih i zanatlijskih središta Karlovačke mitropolije. Udruženi u cehove, oni su u grupama putovali od manastira do manastira ili primali narudžbe u svojim radionicama.Oni ne rade samo ikone već i portrete, istorijske kompozicije, pa i mrtve prirode. Jedan od prvih slikara iz te grupe, Joakim Marković, aktivan je već sredinom XVIII veka. Ostavio je nekoliko ikona i dve istorijske kompozicije, a slikao je i portrete i mrtvu prirodu. U Novom Sadu su radili Vasilije Ostojić i Dimitrije Bačević, u Osijeku Jovan Četir Grabovan, u Vršcu Nikola Nešković, u Temišvaru Nedeljko Popović Šerban, u Aradu Stefan Tenecki. Nijedan od njih, osim anonimnog umetnika zidnih slika u manastiru Krušedolu iz 1756., nije imao snage da se sasvim oslobodi od srednjovekovnog nasleđa. Crkveno slikarstvo ostaje ukočeno i opterećeno tradicionalnim shvatanjem. Prava se vrednost oseća tek u portretima, naročito u autoportretima Stefana Teneckog i Nikole Neškovića. Njihova je zasluga što su po svojim radionicama vaspitali nekoliko darovitih umetnika, koji su zatim prešli u Beč i Veneciju, da do kraja uđu u savremenu slikarsku kulturu. Generacija akademski obrazovanih slikara prekinula je radikalno sa prošlošću, slikajući ikone za visoko sveštenstvo, portrete plemića i imućnih građana, a ponekad i pelzaže. Jedan od prvih i najvećih srpskih slikara, Teodor Kračun, ustvari je najpotpuniji predstavnik srpskog baroka ; dinamičan u crtežu, patetičan u kompoziciji, svečan u portretu, a iznad svega senzibilan kao kolorist. Slikar Teodor Ilić Češljar manje je hrabar i ponekad pedantan ; lirski nastrojene palete, on se u kompozicijama često odriče strasne barokne fuge tamno-svetlih kontrasta i uzvitlane draperije na račun skoro klasicistički shvaćenih odnosa obojenih površina i figura (''Mučenje sv. Varvare'') .Poslednji veliki ali i najmanje poznat umetnik iz ove generacije, Georgije Tenecki, ostavio je samo tri portreta članova porodice Karamata iz 1785 ; on radi u duhu ljupkog rokoko-slikarstva koje se u doba pojave klasicizma gubilo u preteranoj delikatnosti kolorita i labavom modelovanju. Sa njegovim slikarstvom i sa slikarstvom Jakova Orfelina, prijatelja i saradnika T. Kračuna, srpski barok ustupa mesto klasicizmu, mladom i poletnom građanskom slikarstvu sa kraja XVIII veka. BOSNA I HERCEGOVINA Barok u Bosni i Hercegovini javlja se prvenstveno na predmetima umetničkih zanata, naročito na kujundžijskim radovima, a zatim kod drugih zanatlija, pa slikara ; na monumentalnim građevinama javlja se tek potkraj turske vladavine i za austro-ugarske okupacije. Barok u Bosni i Hercegovini ne predstavlja poseban umetnički izraz. On je nastajao kao moda, pod uticajem zakašnjelog baroka u Mlecima, Austriji, Carigradu i Vojvodini. Najranije se pojavljuje oko polovine XVII veka na crkvenim metalnim predmetima i delovima drevnog nameštaja .Priman je nesvesno, kopiran često po istoj šabloni, a i dopunjavan drugim stilovima. Starijih lepih primeraka baroka u metalu ima stara pravoslavna crkva u Sarajevu, gde se nalazi i nešto drvenarije istog stila, a i priličan broj slikarskih radova. U tom pogledu ističu se neke ikone s kraja XVIII veka I radovi slikara Lazovića iz prvih decenija XIX veka. CRNA GORA Baroknim slikarstvom Boke dominira lik slikara Tripa Kokolje (1661-1713) iz Perasta. Školovao se u Veneciji, o čemu svedoče njegova dela. Glavno mu je delo slikarski ukras svetišta Gospe od Škrpjela, koji je izradio po uputama i po narudžbi Zmajevićevih. Izradio je po uputama i po narudžbi Zmajevićevih. Izradio je velika platna sa prizorima Silaska Sv. Duha, Bogorodične smrti i Prikazivanja u hramu, dok je na luku iznad glavnog oltara naslikao veliko Krunisanje Bogorodice. Najveći domet postigao je Kokolj u prizorima na stropu, gde je, oko centralnog prizora Uznesenja Bogorodice, prikazao niz scena iz Marijina života, grupe letećih anđela i dekorativne košarice svježeg cvijeća. Osim ovih slka u Gospi od Škrpjela ima u Boki i drugih Kokoljevih djela. U Manastiru sv. Ante u Perastu nalaze se dvije njegove kompozicije sa čudesima sv. Antuna, te dva njegova platna sa likovima svetog Paskala Bajlona i sv. Ivana Kapistrana. Sačuvali su se u Perastu i slikarev Autoportret, te portret plemića i ratnika Vicka Bujovića, dok su na zidovima Zmajevićeve Bsikupije jedva danas vidljivi veliki Kokoljevi dekorativni pejzaži. U velikom, Kokoljinu opisu oseća se s jedne strane talent i snaga slikarstva, a s druge i niz nedostataka, koje su posljedica provncijske sredine, u kojoj je živio. Osim Kokolje Boka je dala još dva slikara, koji su se istakli van rodnog grada: Antun Mazarović slikao je vladarske portrete na dvorovima u Boki i Varšavi, a Gianantonio Lazzari-Vuković bio je đak Liberia i Langettia, ugledan slikar u Veneciji i učitelj istaknute mletačke slikarke Rosalbe Carriere. U crkvama Boke nalaze se i mnogi vrlo vredni predmeti od umjetnog obrta, naročito zlatarstva i crkvenog ruha, koji svedoče o bogatstvu bokeljskih mesta i njihovim kontaktima sa evropskim centrima, a naročito Venecijom.