Najveći uspesi i doprinosi razvoju arhitekture XI vijeka načinjeni su u centralnoj Francuskoj, tako da je stil, poznat pod nazivom romanskog, dao svoje najsjajnije plodove baš u Francuskoj, i to pretežno tokom XI i XII veka.

Prvi začeci već se naslućuju u osnovi crkve Svetog Martina u Turu, gde su mošti sveca-zaštitnika crkve pogrebene u kripti koja ima oko centralnog mesta prostor koji ga okružuje kao neka vrsta ambulatorija.. Raspored sličan ovome vidimo i u kripti u Šartru, gde je taj najstariji deo još očuvan u sastavu današnje katedrale, koju su gradile generacije graditelja kroz vekove; nešto slično se može videti i u Okseru gde je kripta kasnije pregradjena, kako bi se omogućio podesniji pristup hodočasnika svetilištu sa moštima svetog Žermena.

Povratak na početak

Iz ovih skromnih početaka razvila se zamisao osnove crkve sa apsidom i sa ambulatorijem, što je omogućilo podesan smeštaj relikvija, tako da se hodočasnici mogu kretati a da ne remete tok službi, koje su po manastirima, u to doba vršene skoro bez prekida. Osim razvitka istočnog dela crkve, do kog je došlo zbog sve većeg interesovanja hodočasnika koji su dolazili da se poklone moštima svetitelja, u isti mah se zapaža i težnja da se iznadje rešenje osnove, podesno sa drugih aspekata, kao i da se načini najpodesniji krov. Tako je crkva u Šarlijeu prilikom rekonstrukije dobila cilindrični svod, dok je Sveti Beninj u Dižonu sagradjen u obliku kružne gradjevine na istočnim svom delu, a brodovi su mu pokriveni kombinacijama lukova i svodova. Istočni, kružni deo ove crkve, podseća na crkvu Svetog Groba u Jerusalimu, te tako stvara presedan kasnije vrlo široke primene kružne osnove, do koje će uskoro doći, jer će je doneti Krstaši sa svojih pohoda tokom narednih vekova.

Povratak na početak

Međutim, možda su još ponajzanimljiviji eksperimenti toga vremena oni koje nam prikazuje crkva u Turnisu, koja je od 950. godine pa nadalje pretrpela mnoge izmene i prerade. Njen istočni deo, u svom prvobitnom obliku, imao je centralni deo gde su bile smeštene mošti, a oko njega ambulatorij - hodnik za ophodnju hodočasnika, s tim da su sa spoljne strane ambulatorija bile radijalno smeštene kapele. Crkva je imala tri prostrana broda, razdvojena sa dve kolonade moćnih cilindričnih stubova. Najinteresantniji je, medjutim, sam krov, podeljen poprečnim lukovima u polja, pokrivena valjkastim svodovima, na čijim krajevima vidimo prozore koji propuštaju svetlost u crkvu s vrha, i to na način koji je bio potpuno neostvariv kod ranijih crkava sa podužnim valjkastim svodovima, kao što su npr. crkva u Šarlijeu ili kasnije sagradjeni Sveti Saven.

Povratak na početak

Premda je Sveti Saven vanredno impresivan i premda su mu površine prekrivene izvanrednim fresko-slikama, on je kao gradjevina manje progresivna no što je to crkva u Turnisu sa njenim krovom, koji već najavljuje pojavu manastirskih svodova koji stoje na unakrsnim lukovima-rebrima. Ta krovna konstrukcija predstavlja jedno od najlepših dostignuća romanske arhitekture, jer ona - pored ostalih svojih svojstava - dovoljava i otvaranje prozora visoko pod tavanicom, a bez slabljenja nosive moći bočnih zidova.

Povratak na početak

Medjutim, moralo je proći još dosta vremena, punog eksperimenata i lutanja pre no što se taj značajni arhitektonski pravac razvio do svoje pune zrelosti, jer - premda su neke romanske crkve već bivale zasvedene, ipak je znatan broj francuskih crkava iz XI veka imao drvene krovove - cele ili bar preko središnog broda. Medjutim, te crkve su već bivale izdeljene u nizove polja pomoću velikih lukova-dijafragmi koji su išli od stuba do stuba.

Povratak na početak

Crkve ovog stila se ističu svojom veličinom, zatim postojanjem dvaju tornjeva kod portala na zapadnoj strani, a obično i sa još jednim središnjim tornjem na ukrsnoj tački centralnog broda i transepta, i najzad vrlo škrtim dekorativnim elementima: kapiteli su ili sasvim ravni, a ako i imaju volute onda su one samo ocrtane u sasvim plitkom reljefu, dok su portali ukrašeni uglavnom samo vrlo konvencionalnim ornamentima.

Povratak na početak

Putujući prema jugu Francuske, i stil se menja, a težnja za skulpturalnim dekoracijama je sve jače izražena. U Francuskoj treba praviti razliku izmedju većeg broja regionalnih grupa, i to kako u pogledu hramova, tako i u odnosu na ukrasne elemente. Tako su na primer u dolini Loare crkve iz tog perioda mahom jednobrodne i vrlo široke - što je slučaj i sa centralnim brodom čak i kad postoje bočni brodovi. Velike opatijske crkve u Leseju (1080-1178), zatim Sen-Benoa-na-Loari (1060-1130), La Šarite na Loari (1050-1107), Sent-Etjen u Neveru (1068-1097) i crkva Svetog Groba (1045) - sve su to vrlo značajni spomenici, koje treba posebno pomenuti.

Povratak na početak

Svi su oni značajni, ali svaki iz nekih drugih, posebnih razloga. Tako je Sen-Benoa (poznat i kao Fleri) bio nekada glavni centar benediktinskog kaludjerskog reda (od 655. god.), kada su tamo prenete mošti svetog Benoa iz Montekasina. Sent-Etjen u Neveru je crkva nešto čudne osnove, koja podseća na nemačke crkve iz doba Otona, premda je najznačajnija - sa arhitektonske tačke gledišta - po tome kako su bočni brodovi presvodjeni polulucima, koji niču iz bočnih spoljnih zidova, a oslanjaju se na uzvišeni zid izmedju bočnog i centralnog broda. Oni predstavljaju u stvari ono što se s pravom može nazvati začetkom "lebdećih potpora". La Šarite je, opet, značajna po tome što je kod nje neobično jasan uticaj islamske arhitekture - naročito u detaljima i ornamentici: lukovi na istočnoj strani su trodelni, a u zidne površine nad njima su uzidane kamene ploče sa čisto orjentalnim ornamentima. Najzad, crkva Svetog Groba u Neviju je interesantna po tome što je kod nje najviše izražen uticaj Krstaša na crkvenu arhitekturu: njena osnova je bukvalna kopija jerusalimske crkve istog imena, mada su i sam način gradnje, kao i mnogi detalji tipično francuski.

Povratak na početak

Druga značajna regionalna grupa - to je Burgonja. Ona je po nečem i najvažnija, jer je u toj pokrajini bio manastir Klini, velika matična crkva benediktinskog reda. Prva velika crkva u Kliniju sagradjena je 927. godine; zatim je srušena (955) da bi se načinilo mesta za novu crkvu, koja je takodje porušena da bi se na istom mstu sagradila treća, čiji su temelji položeni 1088, a crkva je dovršena oko 1118. god. Ova treća bila je daleko imopozantnija po svojim dimenzijama; bila je sagradjena sa tri broda, a krasilo ju je sedam tornjeva. Apsida je bila sa ambulatorijem, a bočni brodovi su bili odvojeni od centralnog nizovima stubova sa brižljivo obradjenim kapitelima. Brodovi su bili zasvedeni šiljatim obličastim svodovima, a po zidovima su bile freske, od kojih je glavna - Hristos u slavi - bila na istočnom zabatu. Sve je to bilo očuvano kroz vekove i stajalo sve do početka XIX veka, kada je ta divotna gradjevina besmisleno srušena bez razloga - što predstavlja možda jednu od najtežih tragedija u istoriji arhitekture. Sada na licu mesta postoji još samo jedan transept, koji je preostao od te velike crkve (a i on sam po sebi ne spada medju male), dok se stubovi hora čuvaju u lokalnom muzeju, kao dela izvanrdne lepote.
Sve su te klinijske crkve sagradjene po istom uzoru. Na istočnoj strani vidimo apsidu sa ambulatorijem, obično sa kapelama koje se razilaze radijalno od centra; tavanice su najvećim delom od cilindričnih svodova, a ispod tavanice su nizovi prozora sa triforama ispod njih. Bočni brodovi su obično zasvedeni manastirskim svodovima. Na centralnoj, ukrsnoj tački vidimo obično toranj, a još dva na zapadnoj strani. Medjutim, od svih tih crkava samo je Sveti Serner sagradjen - kao i Klini - sa pet brodova, dok su sve ostale burgonjske crkve hodočašća sa tri broda. Medjutim, skulptura je svugde prisutna, i to pre svega na kapitelima hora i na timpanonima zapadnih portala. Na tim crkvama nalazimo i neke od najlepših skulptura svih vremena. Kapiteli Klinija, Vezeleja i Otena, kao i timpanoni na Vezeleju, Otenu i Konku spadaju medju najznačajnije radove, ali im ne ustupaju - pa čak ih možda i prevazilaze - dekorativniji radovi što ih vidimo na Moasaku ili Sujaku.
U oblasti Poatjea skulptura je igrala drugačiju ulogu no što joj je bila dodeljena u Burgonji; ona je ovde bila manje monumentalna ali zato sve više univerzalna, tako da se pokadšto širila, počev od timpanona, često prekrivajući čitavu zapadnu fasadu, kao naprimer na crkvi Notr-Dam-la-Grande u Poatjeu. Uopšte uzev, za crkve iz ovog kraja tipično je obilje ornamentalne skulpture. One svojim dimenzijama nisu domašale velike burgonjske crkve ili crkve sa Loare; njihova unutrašnjost bila je dosta često sumračna, jer su bile zasvedene cilindričnim svodovima, što nije omogućavalo da se otvore prozori ispod tavanica koji bi davali direktno osvetljenje centralnog broda. Njihova spoljašnjost je bila ukrašenija, ali manje impresivna kada se gleda iz daleka, jer su kod njih zapadni tornjevi veoma retki, a umesto njih se često vide manje kružne kulice, načinjene često zanimljivom klesarsko-zidarskom tehnikom. One se od burgonjskih crkava razlikuju i po svojim osnovama, jer ovde sada više nema apside sa ambulatorijem, nego po tri apside, i to bez radijalnih kapela.
U samom Poatjeu ima nekoliko vrlo lepih crkava, kao što su Sent-Iler (od 1049. do početka XII veka), Sv. Radegonda (1090) i Notr-Dam-la-Grande (1130-1145); one spadaju medju najznačajnije, ali i u pokrajini ima isto tako značajnih crkava, izmedju kojih treba pomenuti crkve u Olneju (1125-1140), Šovinjiju (oko 1100) kao i Svetog Savena i tri crkve u Melu. Crkva u Šovinjiju, koja stoji na vrhu jednog brežuljka, naročito je impresivna, dok je Sveti Saven čuven po svojim velikolepnim freskama sa scenama iz Novog zaveta.
Poatjeski stil sa svojim obiljem skulptura i sa svojim kulicama izvršio je osetan uticaj u Perigoru, oblasti koja se sa južne strane neposredno nadovezuje na oblast Poatjea, a taj uticaj se dalje proširio i na susednu Tuluzu, premda inverzno po vremenu, jer su tuluske crkve vremenski starije od onih u Perigoru.

Povratak na početak

Sve te crkve su obilato dekorisane skulpturama: na severu vidimo pretežno dekorativne skulpture, premda postoji, kao i u zapadnom delu oblasti Poatjea izvesna sklonost prema velikim konjaničkim statuama na timpanonima; pomenimo kao primer takvih statua samo Angulem (1105) i Sent-Mari-de-Dam (oko 1150). Na jugu vlada vrlo izraziti, skoro izmučeni - mada savršeno fini skulpturalni stil Tuluze. Medju najlepše primere ove škole ubrajaju se crkve u Perigoru, i to u Sujaku (1130-1140) i bolijeu (oko 1130).
Najinteresantnije arhitektonsko obeležje ove oblasti - to su mnogobrojne crkve sa kupolama. Takvih crkava nabrojano je ništa manje nego 77; one se većinom nalaze u Perigoru, ali se prostiru i na okolne oblasti, kao npr. na sever, gde na obalama Loare nalazimo crkve u Fontevrolu (1119-1125), ali i na jug, gde vidimo crkvu sa kupolom San Vinsente de Kordona u Španiji.
Broj kupola je različit. Neke crkve imaju samo po jednu kupolu, u središtu, na ukrsnoj tački, dok druge imaju, po dve, tri, četiri ili pet. U Angulemu ih vidimo četiri a u Perigoru pet, rasporedjenih po vizantijskoj krstastoj osnovi, tako da je jedna u centru, a ostale četiri na sve četiri strane krsta, što podseća na Justinijanovu carigradsku crkvu Svetih apostola, koju je u XI veku kopirao arhitekt - autor venecijanskog Svetog Marka.
Odgovor na pitanje: zašto i otkud to, da ovaj vizantijski oblik postane tako omiljen na jugozapadu Francuske - nije nikada pouzdano nadjen. Postoje mnoge verzije: da su tu osnovu doneli Krstaši, ili da je ona doprla do tih krajeva preko grčkih rgovaca, koji su imali svoje velike kolonije u Marseju i Bordou. Neki zastupaju tezu da je taj uticaj došao iz Venecije, a drugi da je to uticaj sa Kipra. Sva ova objašnjenja su moguća ali ni jedno od njih ne daje odgovor na pitanje: zašto je kupola postala toliko omiljena baš u ovom kraju, a ne i u drugim pokrajinama, posebno onima, bliže Vizantiji ili u neposrednijem dodiru sa lukama gde su grčke kolonije bile jake.

Povratak na početak

Oblast izmedju Perigora i Pirineja je - posle Burgonje - bila najznačajnija u pogledu skulpture. O njenoj arhitekturi mi znamo znatno manje, jer je najveći broj njenih crkava ili razoren ili su bile do te mere prepravljane i prezidjivane, da starih konstrukcija skoro i nema - čak i u onim slučajevima kada su prvobitne osnove zadržane. To je slučaj sa Svetim Sernenom u Tuluzi, koji je bio najveći hodočasnički centar posle Klinija, a tako isto i sa crkvom u Moasaku, dge su iz romanskih vremena očuvani samo klaustar i trem, dok je crkva iz poznijih vremena. Medjutim, taj očuvani trem (1115-1120) je možda i najveća skulpturalna tvorevina romanskog stila koja postoji. Ljupka crkva u Konku (1045-1119) nalazi se na rubu ove oblasti. Nju smo već pominjali kao primer hodočasničke crkve, a sada ćemo je istaći kao tipični primer ovog stila, čistog i inspirisanog. Ona ne spada medju velike crkve, ali je visoka, sa mnoštvom prefinjenih kapitela, dok se na njenom timpanonu iznad zapadnog portala nalazi prekrasna skulptura Strašnog suda.

Povratak na početak

Treba reći ponešto i o Overnju i Provansi. Prvi je brdovit pa je s toga u srednjem veku bio zabačen i izolovan, te tako s jedne strane nezavisniji, ali s druge zaostaliji. Sve se to vidi i po overnjanskoj arhitekturi: crkve su većinom omalene, uglavnom izdužene u visinu, dosta mračne i zasvedene cilindričnim svodovima. Pokadšto se vidi zapadni toranj, ali je naročito karakteristično to što su transepti izgradjeni do veće visine od hora glavnog broda. Najzanimljiviji primer ovog tipa je crkva u Isoaru, a slične su joj i crkve Svetog Nektarija i Svetog Saturnena u obližnjim brdima, kao i Notr-Dam-di-Port u Klermon-Feranu (kraj XI veka). Ova poslednja se može smatrati ključnim primerom za celu grupu, iako je ona danas manje privlačna i manje impresivna od drugih, jer je okružena bučnim i pretrpanim gradom, dok su Nektarije i Saturnen izdvijeni i sami u selima, na vrhovima svojih brežuljaka. Sve te crkve imaju veoma lepe kapitele stubova na svojim horovima, ali to je i sve što se na njima vidi od skulpture.

Povratak na početak