UVOD

Banjalučka eparhija osnovana je u novije vrijeme1900. godine. Sve do tada ovi krajevi pod jurisdikcijom Dabro-bosanske mitropolije, čije je sjedište u dubljoj , srednjovjekovnoj prošlosti bilo u manastiru Svetog Nikole u Banji kod Priboja na Limu, a kasnije u Sarajevu. Ova mitropolija je od svog osnivanja bila u sastavu srpske arhipiskopije, a od sredine XIV vijeka patrijaršije. Svi vidovi stvaralaštva u ovdašnjim manastirima i crkvama prate stvaralačke tokove njegovane u okviru Pećke patrijaršije. Ta kultura u najvećoj mjeri nosi obilježije velike umjetnosti Vizantije i pravoslavnog Baroka, da bi tek od XVIII vijeka pocela u sebe da prima izvjesne barokne forme, propuštene kroz filtere ruskog i ukrainskog ikonopisa.

Svi pravoslavni manastiri sjeverozapadne Bosne su smješteni uz neku bistru riječicu. Vavedenjski manastir Gomionica se nalazi 42 m zapadno od Banja Luke, u selu Kmećani kod Bronzanog Majdana, na Matavazu, desnoj pritoci Gomionice. Moštanica sa hramom posvećenim svetom arhandjelu Mihailu, smjestila se u sjeverozapadno podnožije Kozare, nedaleko od Kozarske Dubice, a uz nju teče istoimeni potok. Blagoveštenjska crkva u Liplju nalazi se u sjevernom podnožiju Borija, kod Teslića, na riječici Bistrici. Nešto drugačiji položaj ima crkva Svtog Ilije u Krupi na Vrbasu, istaknuta na brdu iznad naselja. Nedaleko od crkve teče riječica Krupa.

 U neposrednoj blizini gotovo svih ovih svetilišta nalaze se tragovi starijih civilizacija –crkva Svetog Ilije na Krupi na Vrbasu smještena je  na samoj nekropoli sa stećcima, koja zauzima gotovo čitav južni dio porte. U zaseoku Lužije, nekoliko kilometara istočno od manastira Gomionice, nalazi se nekropola sa oko stotinu stećaka, danas zaraslih u šumi.

ISTORIJOGRAFSKI  PREGLED

         Prvi tekstovi u kojima se opisuju srpske crkve i manastiri zapadno od Drine objavljuju se ovdije nešto kasnije nego u Srbiji, što je logična posljedica različitih političkih statusa Srba s ovu i s onu stranu Drine u pretprošlom vijejku. Ti napisi potiču iz ruku samoukih istraživača, sveštenika i učitelja. Njihovi opisi uvjek su udruženi sa patriotskim zanosom , romantičarski su obojeni, često neprecizni i nepotpuni, sa pogresnim zapažanjima i zaključcima.

Zaključci o datovanju, ktitorstvu i uopšte istorijska i umjetnička valorizacija u ovim ranijm istraživanjima su često nekritički i utemeljeni na usmenom predanju. Bez izuzetaka manastiri se tretiraju kao zadužbine srpskih vladara iz dinastije Nemanjića, pa im se time i nastanak smiješta u XIII ili XIV vijek.

Tek kada ovi krajevi uđu u zajedničku državu Južnih Slovena 1918. godine istorijske i umjetničke vrijednosti brojnih pravoslavnih manastira i crkava na ovom područiju počeće da se rasvjetljuju na osnovu moderne naučne metodologije. Naučna pažnja posvećena spomenicima ovog područija između dva rata utvrdila je najvažniju činjenicu-da svi manastiri i crkve, kao i ikone, knjige, sasudi u njima, pripadaju istom, srpskom, srednjovijekovnom stvaralačkom korpusu.

Nauka poslije1945. godine se srpskim spomenicima na ovom prostoru bavila u mnogo manjem obimu nego nauka u XIX vijeku i prvim decenijama XX vijeka.

ISTORIJA I LEGENDA

VRIJEME SAMOSTALNE SREDNJOVIJEKOVNE DRŽAVE

 ¹Prošlost krajiških manastira i crkava rasvetljena je tek djelimično, dešavanja u njima u pojedinim razdobljima slabo su nam ili nikako poznata, a o vremenu njihovog osnivanja, kao i o ktitorima, postoje samo pretpostavke. Pisani izvori iz perioda prije pada srednjovijekovne bosanske kraljevine pod Turke su rjetki, a ostaci materijalne kulture nedovoljni i nepouzdani, sve dok se ne obave sistematska arheološka istrsaživanja.

Narodna kazivanja, s druge strane, živa su i slikovita i pletu se oko svakog ovdašnjeg svetilišta  od tobožnjih osnivača pa sve do vremena austro-ugarske okupacije. Dio tih legendi koji se tiče vremena nastanka manastira i crkava redovo pominje nekog od vladara iz porodice Nemanjića, stavljajući tako njihovo osnivanje u XIII i XIV vijek. Problem je nedostatak izvora kojim bi ovu tradiciju osporili ili potvrdili. Nesumnjivo je jedino da je to narodno kazivanje izraslo iz snažnog svetosavlja i da se ono sreće ne samo zapadno od Drine, već svuda na prostorima na kojima su Srbi podizali crkve i osnovali manastire. Legende koje se odnose na pozniji period obično imaju oslonac u nekim događajima iz prošlosti vezanom za pojedini od spomenika.

Ono što znamo o istoriji ovih područija prije 1463. godine-godine pada Bosanskog kraljevstva pod Turke-odnosi se na političku djelatnost njihoih oblasnih gospodara.

* 1 – Po misljenju Ljiljane Sevo,Manastiri i crkve banjalucke eparhije

PRVI SAČUVANI PISANI IZVORI

  Pouzdanije vijesti o Gomionici, Moštanici, Liplju i Stuplju potiču s kraja XV i iz XVI vijeka. Monasi Liplja i Stuplja upisali su svoja imena negdije u drugoj polovini XV vijeka u Kruševački pomenik. Na osnovu ovih izvora zaključuje se da su Liplje i Stuplje nastali prije kraja XV vijeka. Prvi pisan pomen Gomionice je iz 1540. godine. Tada se ona pominje u turskom popisnom defteru pod imenom Zalužje (u to vreme manastir je bio poznat pod oba imena).Prvi poznati pisani pomen Moštanice potiče iz 1579. godine. Jedan stariji autor Sl. Vujasinović, tvrdi da je manastir Moštanica osnovan 1526. godine, a da je manastirska crkva podignuta 1538. godine, ne navodeći na osnovu kojih izvora je došao do ovih podataka. Prema predanju manastir je podigao Hasan-paša Predojević. Arheološka istraživanja su do sada sistematski izvršena samo u Gomionici i Krupi.