ZIDNO SLIKARSTVO

Sve četiri velike srednjovijekovne kraiške manstirske crkve imale su freskama ukrašene zidove , ali se taj životopis sačuvao jedino u Gomionici, pa i tamo samo djelimično. U Liplju i Krupi fragmenti oslikanog maltera pronađeni su u najskorije vrijeme u zemlji pored manastirskih crkava, a u Moštanici je do prije nekoliko decenija još bio vidljiv posljednji trag živopisa u niši na zapadnom zidu.

MANASTIR LIPLJE: ¹Fragmenti iz Liplja usitnjeni su, malobrojni i nedovoljni za precizno utvrđenje vremena oslikavanja hrama. Nema razloga za sumnjanje da je manastirska crkva živopisana neposredno po izgradnji, pa tako za fragmente fresaka iz Liplja možemo pretpostaviti da su nastali negdje u toku XVI vijeka. Možemo samo pretpostaviti da je lipljansko zidno slikarstvo stradalo krajem XVII vijeka, a da su njegovi posljednji tragovi prilikom obnove skupljeni i sahranjeni uz najsvetiji dio hrama.

CRKVA SVETOG ILIJE: Za fragmente oslikanog maltera u porti crkve Svetog Ilije Krupi na Vrbasu može se tvrditi da su stariji od 1527. godine, godine poslije koje je ovaj hram zapusten, a samo se pretpostavlja da su mlađi od 1447. godine, kada je, prema pisanim izvorima, izvršena neka rekonstrukcija crkve. Sami po sebi oni ne govore mnogo-bojeni sloj je dosta propao, izblijedio. Korišten je sasvim mali broj boja-plava, oker i crvena, tonirane krečnom bijelom. Fragmenti su veoma malih površina, a samo na nekoliko njih se primjećuju oštrim predmetom ugrebana kontura, mada motiv ostaje neprepoznatljiv. Budući da se nigdje unutar crkve nije naišlo na malter ovog kvaliteta nije moguće utvrditi kojoj od faza gradnje crkve ova dekoracija pripada.

MANASTIR MOŠTANICA: ²Moštanički, danas izgubljeni, fragmenti svjedoče o zidnom slikarstvu čije vrijeme nastanka nije lako odrediti. Kako je većina manastirskih crkava ukrašavana neposredno poslije gradnje, može se pretpostaviti da je Moštanica živopisana tokom XVI vijeka. Stariji istraživači ostavili su podatak da je posljednji trag moštaničkog živopisa bio smješten u niši na zapadnoj fasadi i da je to najvjerovatnije bio ružičasti balčak plamenog mača svetog arhanđela Mihaila, kojem je i posvećena moštanička crkva.

MANASTIR GOMIONICA: Vrijeme nastanka gomioničkih fresaka se takođe za sada ne može precizno utvrditi. Premda se do sada smatralo da je sveukupno slikarstvo u crkvama zapadno od Drine nastalo u godinama nakon obnove Pećke patrijaršije, u tih nekoliko decenija velike umjetničke djelatnosti u XVI vijeku, freske Vavedenjskog hrama u Gomionici, pored srodnosti sa slikarstvom tog vremena, pokazuje i dosta posebnosti.

*1 – Po misljenju Ljiljane Sevo,Manastiri i crkve brvnare banjalucke eparhije str. 80

*2 - Po misljenju Ljiljane Sevo,Manastiri i crkve brvnare banjalucke eparhije str. 82

U tjemenu kupole smješteno je poprsje Hristosa Pantokratora. Uvrh tambura kupole razmještena je Nebeska liturgija, sa trpezom na

kojoj leži Hristos-agnec na pateni, sa povorkom od deset anđela koji služe liturgiju. Niže u tamburu raspoređene su između prozora po tri stojeće figure proroka. Oni stoje ispod dvostrukih svjetlosnih arkada iz kojih se pojavljuju anđeli sa svicima u rukama, naslikani u poprsjima ili samo u vidu ispružne ruke.

Hrist Svedržitelj, freska iz kupole crkve manastira Gomionice

U konhi oltarske apside naslikana je Bogorodica sa Hristom smještenim u srcoliki medaljon, okružena arhanđelima Mihailom i Gavrilom, koji joj se klanjaju. Oko lika Hrista-djeteta na Bogorodičinim grudima izbijaju jezici plamena. U najnižoj zoni oltarske konhe bili su naslikani arhijereji u povorci koja se klanja Hristu-žrtvi, a od kojih je samo djelimično sačuvan lik svetog Jovana Milostivog. ¹U svodu oltara nalaze se sasvim skromni fragmenti koji upućuju na pretpostavku da je u južnoj polovini svoda možda bio naslikan Silazak Svetog Duha na apostole, a na srpastom polju iznad oltrske konhe nalaze se tragovi kompozicije Blagovijesti. U luku između oltara i naosa jedan sasvim mali fragment upućuje na pretpostavku da su tu bile raspoređene stojeće figure proroka.

Svi likovi na ovim freskama su znalački proporcionisani i modelovani. Tkanine njihove odjeće islikane su snažnim, slobodnim potezima četke, pri čemu je korišteno i do šest tonova iste boje,čime se figurama obezbjeđuje plastičnost. Lica su modelovana smeđemaslinastim podslikavanjem, širokim osvijetljenim površinama svjetlijeg okera i akcentiranjem pomoću snopa bijelih linija.

Gomionički slikar ne koristi mnogo boja, ali bogatstvo njihovog sazvučja postiže upotrebom velikog broja nijansi i polutonova. Boju koristi i kada komponuje scenum, pa su ukrašene arkade iznad proročkih figura u tamburu naizmjenično plave i oranž u tri tona, a anđeli koji između njih proviruju obučeni su u tkanine istih boja kao i proroci ispod njih.

* 1 - Po misljenju Ljiljane Sevo,Manastiri i crkve brvnare banjalucke eparhije str. 84

IKONE

Na prostoru Banjalučke eparhije Srpske pravoslavne crkve najbogatija zbirka ikona sačuvana je u Gomionici.

Najstarija gomionička ikona je Bogorodica sa Hristom , venecijanski rad iz XVI vijeka. Plemenitog crteža i prefinjenog kolorita, sa bogatstvom zlatne podloge i u zlatu minuciozno izvedenim ornamentom, kojim je pokriven Bogorodičin maforion punog ljubičastog tona, ova ikona se stilom i ikonografskim odlikama svrstava u kritski ikonopis-slikarsku školu koja se formirala na tradiciji vizantijske ikone XIV vijeka sa primjesama renesansnih i baroknih uticaja. Ovaj tip Bogorodice bio je popularan u venecijanskim ikonopisačkim radionicama XV, XVI i XVII vijeka.

Stare gomioničke dveri su izuzetno djelo domaće ikonopisačke i drvorezbarske radionice. Na šest pravougaonih slikanih polja prikazana su tema Blagovijesti, dopojasni likovi proroka Davida i Solomona iznad i stojeće figure apostola Petra i Pavla ispod Blagovijesti. Zlatna pozadina, tradicionalni stavovi figura i drapiranje tkanina sa zanemarivanjem anatomije i dematerijalizacijom oblika-to su likovni elementi vizantijskog nasljeđa na ovim dverima. Rezbareni dio oko polja nosi odlike baroka- mesnato lišće krupne loze , pravilan niz palmeta na preklopnici i masivni osmolatični cvjetovi. Gornji rub dveri je blago prelomljen.

Četiri niza apostolskih i proročkih dopojasnih likova sačuvanih u gomioničkoj riznici djela su nekih drugih ikonostasa. Stilska analiza pokazuje da su ikone sa likovima proroka rad boljeg majstora i da su poslužile kao uzor slikaru apostolskih poprsja. Ova djela nastala su u XVIII vijeku.

Istom vremenu - prvoj polovini XVIII vijeka – pripadaju još tri stare gomioničke ikone: Jovana Krstitelja, Svetog Save, Sabora arhanđela, kao i nadvorije sa prikazom Oplakivanja Hrista. Ove ikone su djelo majstora koji je usvojio pouke ukrainskog baroka.

U djelu manastirske zbirke iz XIX vijeka dominiraju prestone ikone Bogorodice sa Hristom i Hrista Svedržitelja. Ponešto naivnog crteža, ne sasvim čistih boja, bez modelovanja i nezgrapnih proporcija,ove ikone su rad nekog kasnog ikonopisa.