MARS

Od svih planeta Mars je oduvijek najviše podsticao maštu sanjara. Početkom ovog vijeka,  podstaknut ranijim posmatranjima, čuveni astronom Persival Lovel podigao je posebnu opservatoriju za proučavanje te planete i uočio postojanje pruga.On je bio ubijeđen da ih je načinila napredna marsovska civilizacija da bi navodnjavala pustinje vodom iz Marsovih polarnih kapa. Kanali su bili toliko pravolinijski da bi morali da budu vještački, a pošto je Mars ličio na isušeni svijet, šta bi bilo prirodnije nego meliracioni radovi  velikih razmjera. Takođe, vjerovao je da do sezonskih promjena boje tamnih područja dolazi zbog bujanja i zamiranja vegetacije. Međutim, poslije misije “Marinera-9”, postalo je sasvim jasno da o nekakvim kanalima na Marsu nema ni govora, a i da tamne oblasti nisu vegetacija. Ipak postavlja se pitanje kako su iskusni astronomi poput Lovela i mnogih drugih, mogli tako da se zavaraju. Pravi odgovor je teško dati. Izgleda da su svi oni samo  željeli da vide kanale i da su podlegli optičkoj varci. U maloj titravoj slici u okularu teleskopa neke crte reljefa Marsa oko posmatrača spaja u linije koje zapravo ne postoje.

Mnogi naučnici XVII, XVIII i XIX vijeka smatrali su da je klima na Marsu i Veneri pogodna za život i da su ove planete naseljene razumnim bićima. Maštovitiji su počeli da strahuju da bi stanovnici Marsa mogli da napuste svoju, bezvodnu planetu i nasele naš vlažni svijet. To je inspirisalo Orsona Velsa da 1938. priredi radio-dramsku verziju klasičnog naučno-fantastičnog romana Rat svijetova Herberta Džordža Velsa. Milioni Amerikanaca  povjerovali su da je uistinu otpočela invazija Marsovaca.

Poslednji put Mars je uznemirio  duhove 1976. kada je “Viking-1” poslao sliku takozvanog “Lica sa Marsa”. U pitanju je konfiguracija u oblasti Cydonia koja neodoljivo podsjeća na ljudsko lice. Romantični duhovi počeli su da zagovaraju teoriju da ta formaciji mora biti neimarsko djelo inteligentnih bića. Međutim “Mars Global Surveyor”  je aprila 1998. razobličio jos jednu ljudsku legendu o Marsu. Pokazalo se da je to ustvari samo skup stijena, grebena i brda, koje su nedovoljno precizni mjerni instrumenti, igra svetlosti i sjenke i ljudski um pretvorili u gigantski spomenik kulture više civilizacije.

Još početkom XIX vijeka bilo je poznato da se Mars okrene oko svoje ose za gotovo tačno  24h. Još jedna neobična podudarnost predstavlja podatak da je Marsova osa rotacije nagnuta u odnosu na ravan orbite za oko 24°, te prema tome i na ovoj planeti postoje godišnja doba slična našim. Mars kruži oko Sunca na srednjem rastojanju od 227,9 miliona km prosecnom brzinom od  24,1 km/s, po orbiti koja je nagnuta u odnosu na ekliptiku za 1,8°. Marsovska godina je duža od Zemljine i traje 687 dana. Znajući da je prečnik Marsa upola manji od Zemljinog, a sila teže na povrsini planete svega 0,38 Zemljine, astronomi su još u to doba zaključili da atmosfera Marsa mora biti mnogo rjeđa od naše.

Spektralna istraživanja pedesetih godina pokazala su da preko 95 % Marsove atmosfere čini ugljen dioksid, a preostalih 4% popunjavaju azot, argon, kiseonik i vodena para. Bez obzira na razrijeđenost Marsove atmosfere u njoj se često vide kondenzacioni oblaci kao i oblaci prašine. Oblaci se razvijaju kada se atmosferski ugljen dioksid kondenzuje na tlu u hladnim polarnim oblastima zimske polulopte. Na srednjim širinama u oblake se kondenzuje vodena para i oni sadrže običan led. Oblaci se formiraju i kada se uzlazne struje vazduha u planinskim oblastima hlade, kao sto je to na primjer u blizini velikih vulkana u oblasti Tharsis. Dakle, oblaci na Marsu mogu biti na bazi vode kao i na Zemlji ali i na bazi ugljen dioksida.

Tipičan meteorolški izvještaj sa Marsa bio bi: maksimalna dnevna temperatura oko –30°S. U toku noći temperatura će opasti do -86°S. Atmosferski pritisak 7,78 milibara, što je uzgred rečeno, kao na 38 km iznad Zemljine površine. Lak istočni vjetar u kasno popodne promjenio se poslije ponoći kada je počeo da duva jugozapadni vjetar brzine oko 24 km/s.

Pretpostavlja se da Mars ima jezgro nešto manje od Zemljinog, sastavljeno pretežno od gvožđa i okruženo silikatnim omotačem,dok je tanka kora prekrivena oksidom gvožđa.

Prve pokušaje dosezanja Marsove orbite preduzeo je SSSR početkom 60-ih, ali prvi kosmički brod koji je to uspio bio je američki “Mariner – 4” koji je 1965. poslao fotografije Marsa. Četiri godine kasnije, pored Marsa su prošle dvije nove letilice: “Mariner-6” i “Mariner-7”. Godine 1971. “Mariner-9” je ušao u orbitu oko Marsa i kružio oko godinu dana. Misije “Vikinga 1” i “Vikinga 2”su značajne jer su zajedno  poslali više od 55000 fotografija. Oni su sakupljali podatke o vremenu na površini planete i mjerili temperaturu, pritisak, brzinu i pravac vetra  Važan rezultat misije Vikinga  je i kartografisanje cijele planete od sjevernog do južnog pola. Na snimcima okoline, koje je na mjestu spuštanja načinio Viking, jasno se vidi pustinja zasuta kamenjem. U neposrednoj blizini broda snimljeni su čak i kamenčići čije su dimenzije nekoliko milimetara. Boja tla na mjestu sletanja bila je crvenkasto riđa zbog prisustva oksida gvožđa.

 Pogled na Marsovu površinu izbliza pokazuje puno interesantnih oblika reljefa. Sjeverna polarna kapa sastavljena je od običnog leda, a južna od takozvanog suvog leda tj. smrznutog ugljen dioksida. To je posljedica činjenice da su zime na jugu hladnije jer je tada Mars dalje od Sunca. Takođe je uočeno da se polarne kape uvećavaju i smanjuju u raznim godišnjim dobima.

 Najupadljivija oblast južne polulopte je sistem ogromnih kanjona koji se u dužini od 4000 km prostiru gotovo paralelno ekvatoru. To su Vales Marineris koja se proteže na 2700 km i kanjon Coprat koji se nastavlja na nju. Ovaj sistem kolosalnih kanjona ima na pojedinim mjestima širinu i od 500 km i dubinu od 6000 m. Na sjevernoj polulopti se nalaze dvije velike oblasti ogromnih vulkana Tharisis i Elysium. Oblast Tharisis, koja dostiže deset kilometara u visinu, je prostrana vulkanska visoravan,sa koje se uzdiže više vulkana. Najveći od njih zove se Olympus Mons. To je istovremeno najveći vulkan u Sunčevom sistemu. Po visini trostruko nadmašuje Himalaje. Svi Marsovi vulkani su ugašeni. Mars je jedina planeta, osim Zemlje, na kojoj je u prošlosti površinom tekla voda. Ostaci starih riječnih tokova i tragovi djelovanja vode jasno se vide na fotografijama.. 

Oko Marsa  kruže dva satelita, Fobos – strah i Dejmos – užas. Oba satelita imaju sivu boju i svjetlost odbijaju poput najprostijih meteorita. 

HOME