PLUTON

     Teško da će se čovjek ikada spustiti na džinovske gasovite planete Jupiter, Saturn, Uran i Neptun, pošto one nemaju čvrsto tlo na koje bi čovjek stupio nogom. Doduše pretpostavlja se da u središtu ovih planeta postoji tvrdo kameno jezgro, ali kod Jupitera, temperatura na njegovoj površini dostiže 20000°S a pritisak 60 miliona atmosfera. U odnosu na to uslovi na površini Sunca gdje je temperatura “svega” 5000 stepeni, izgledaju mnogo “gostoljubiviji”. Ni “čvrsto tlo” Urana, gdje temperatura kamenog jezgra iznosi 4000 stepeni, a pritisak 2 miliona atmosfera ne izgleda dostižno za čovj eka. Ipak, iza gasovitih džinova kreće se oko Sunca tamni i strahovito hladni svijet, posljednja  planeta Sunčevog sistema – Pluton.  Jednoga dana brod sa ljudskom posadom krenuće na ovu planetu i čovjek, gonjen željom da dosegne nepoznato stupiće na njegovo čvrsto tlo, tlo poslednje stanice na putu ka zvijezdama. Istorija Plutonovog otkrića je primjer sa kolikom upornošću ljudi podstaknuti istraživačkim žarom mogu da savladaju niz teškoća, neriješenih pitanja i paradoksa – naizgled bez rješenja, da bi dostigli željeni cilj,. 

Kada je 1846. godine otkriven Neptun, izgledalo je da je u našem Sunčevom sistemu uspostavljen red i da se planete kreću prema Keplerovim i Njutnovim zakonima. Pogrešno ponašanje Urana je objašnjeno i svi su bili zadovoljni. Ali, radost astronoma ostala je nepomućena samo oko pola stoljeća. Tada, veoma polako i veoma malo ali stalno i nepogrješivo Uran je ponovo počeo da se ponaša neobično. Bilo je jasno da u Sunčevom sistemu postoji još jedna nepoznata planeta koja je uzrok smetnje. 

Početkom XIX vijeka, za nepoznatu planetu se zainteresovao američki astronom Persival Lovel (1855-1916) koji je u to vrijeme već bio poznat po opservatoriji u Flagstafu koju je podigao iz sopstvenih sredstava radi izučavanja Marsa. On je izvršio detaljnu analizu poremećaja u Uranovom kretanju i 1905. godine je došao do zaključka o elementima orbite planete Iks, kako ju je nazvao. 

Na prvi pogled izgleda čudno da je Lovel proračun zasnivao na kretanju Urana, a ne Neptuna, kod koga su poremećaji kretanja usljed prisustva nepoznate planete bili oko 20 puta veći. Medjutim od svog otkrića pa do danas, Neptun još nije napravio ni jedan krug oko Sunca, tako da se Lovel bojao da elementi njegove orbite nisu dovoljno precizno određeni. 

Lovel je fotografski istraživao predskazanu oblast ali uspjeha nije bilo. Istu sudbinu doživjelo je i pretraživanje snimaka iz 1909. godine snimljenih prema proračunima Viljema Pikeringa, koji je prvi uzeo u obzir i Neptunovo kretanje. Od 1908. do 1915. godine Lovel ponovo radi na određivanju položaja planete Iks. Potpuno ubijeđen u njeno postojanje posvećuje se poboljšavanju svojih rezultata i neumornoj potrazi ali ga u ovim nastojanjima prekida prerana smrt, 1916. godine. 

Godine 1919. Pikering objavljuje nove proračune koji su se, kako se kasnije utvrdilo, razlikovali od stvarnog položaja Plutona za 1,1°. Sistematsko snimanje predskazane oblasti u sazvježđu Blizanaca vršio je Milton Hjumason na opservatoriji Maunt Vilson, ali je imao dvostruki peh. Mnogo godina kasnije postalo je jasno da na dva Hjumasonova snimka postoji Pluton, ali se njegov lik na jednom poklapa sa defektom emulzije a na drugom sa sjajnom zvijezdom. Istovremeno, bezuspješni pokušaji se nastavljaju i na Lovelovoj opservatoriji. Godine 1929. tamo je izgradjen teleskop specijalno za potragu za planetom Iks. 

Iste godine u Flagstaf dolazi i astronom amater Klajd Tombo. On, aprila 1929, počinje sa sistematskim snimanjem sazvježđa Blizanaca. Istu oblast neba snimao je dvije tri noći kasnije i zatim upoređivao ove snimke tražeći među nepokretnim zvijezdama par čiji se likovi ne poklapaju. 

Blizanci dijelom leže u oblasti Mliječnog puta, tako da je na snimcima bilo do 400000 zvijezda, a analiza para ploća trajala je od tri do trideset dana. Sumnjive likove na ploćama eliminisao je trećim snimkom. 18. februara uočio je nešto zapadnije od zvijezde  Geminorum,  na 5° od predskazanog mjesta pomjerenu svijetlu tačku, što je ukazivalo na planetu. Naporan Tomboov rad je urodio plodom. Pronađena je nova planeta. 

Otkriće je saopšteno 13. marta 1930. godine. Osim Pluton, prijedlozi za ime nove planete bili su i Minerva kao i Lovel, s obzirom na ogromni trud Persivala Lovela koji je pobudio posmatraće na traganje za planetom Iks. Ipak, na kraju je prihvaćeno ime Pluton, tako da se bog podzemnog carstva sada kreće najtamnijim dijelovima Sunčevog sistema. Osim toga,  prva dva slova ovog imena su inicijali Persivala Lovela, a usvojeno je i da monogram PL  bude skraćena oznaka za Pluton. 

Pluton je čudna planeta. Orbita mu je nagnuta za 17° u odnosu na ravan u kojoj se nalaze putanje ostalih planeta, i veoma je istegnuta. U perihelu se približava Suncu bliže od Neptuna a u afelu odlazi 3 milijarde kilometara dalje, pri čemu su perihel i afel tačke na orbiti u kojima je planeta najbliža odnosno najdalja od Sunca. Dakle, dok se nalazi na jednom dijelu svoje orbite, Pluton je bliži Suncu od Neptuna. Takvi su uslovi bili izmedju januara1979. i marta 1999.

Pluton je taman i mračan svijet. Za posmatrača sa ove planete Sunce je samo tačka ne nebu koja mu daje 1560 puta manje svjetlosti nego Zemlji. Pluton se oko Sunca obrne za 247,7 godina,  a oko sopstvene ose za oko 6 i po časova. Zapremina mu je sto puta manja od Zemljine, a masa dvije hiljade puta. Gustina mu je nešto veća od gustine vode i procjenjuje se na 1000 do 1500 kg/m^3.. Na ovom izuzetno hladnom svijetu, efektivna temperatura iznosi –241°S. 

Godine 1965. očekivalo se da Pluton prijeđe preko lika jedne zvezde što bi omogućilo da se tačno odredi njegov prečnik. Međutim centar planete je prošao na ugaonom rastojanju od 0,1 sekunde od pravca ka zvezdi. Na osnovu toga, zaključeno je da je prečnik planete manji od 6000 km. Ali, najnovije procjene dale su neočekivanu vrijednost od 2800 km, tako da je Pluton najmanja planeta Sunčevog sistema, manja od Merkura. To je osnažilo davnašnju hipotezu da je Pluton ustvari odbjegli Neptunov satelit. U prilog tome ide i činjenica da Triton obilazi Neptun u smjeru suprotnom od smjera obilaženja svih velikih satelita drugih planeta. Naime, neki astronomi smatraju da su Pluton i Triton obilazili oko Neptuna u “ispravnom” smjeru. Ali, prema toj hipotezi sateliti su se nalazili na putanjama koje su dovele do toga da je uzajamno gravitaciono privlačenje postepeno remetilo njihovo kretanje dok, konaćno, jedan katastrofalan susret nije zavitlao Triton da krene oko Neptuna suprotnim smjerom, a lakši Pluton odbacio u prostor da otpoćne novi život, kao samostalna planeta.

Astronomi su primijetili da je od sredine 50-tih godina pa do danas, Plutonov sjaj nešto malo opao, odnosno planeta je postala tamnija. Ova interesantna pojava može se objasniti djelimičnim topljenjem leda na Plutonovoj površini, pošto se na primer, od 1954. do 1972. godine, planeta približila Suncu za oko pola milijarde kilometara. 

Medju najinteresantnija otkrića u planetnoj astronomiji spada otkriće Plutonovog satelita koje je ostvarila ekipa američkih astronoma na čelu sa Kristijem i Haringtonom 22. jula 1978. godine. Analizirajući snimke Plutona, oni su primjetili da je lik planete izdužen i to jednom ka jugu a drugi put prema severu. 

Eliminišuci jedan po jedan moguc uzrok ove pojave, zakljućili su da bi to morao biti do sada nepoznati Plutonov satelit.  Nova posmatranja kao i ispitivanja starih snimaka i drugih podataka potvrdila su ovaj nalaz. Plutonov satelit je tijelo prečnika 560 km koje se nalazi na rastojanju od oko 17 hiljada kilometara od planete, oko koje se okrene za 6,4 dana. 

Veliku naučnu senzaciju donijela je planeta 9. jula 1988. godine prilikom posmatranja okultacije Plutona jedne slabe zvijezde u sazvježđu Device. Ovaj događaj omogućio je astronomima da ustanove da Pluton ima atmosferu. To je bilo veoma neobično otkriće s obzirom da je Pluton relativno malo tijelo čija gravitacija ne može da sprijeći rasturanje atmosfere u okolni prostor. Pretpostavljalo se da je glavni sastojak atmosfere neon, ali novija istraživanja ukazuju da su u pitanju azot i metan. Atmosferu je planeta uspjela da sačuva zahvaljujući svojoj ekscentričnoj orbiti. Naime kada se Pluton udaljava od Sunca,  zimi, atmosfera počinje da se kondenzuje i smrznuta pada na tlo da bi se za vrijeme Plutonovog ljeta otopila i ponovo formirala gasoviti omotač. Pluton je najmanja planeta Sunčevog sistema, koja sa svojim satelitom Haronom čini dvojni sistem mnogo kompaktniji od sistema Zemlja – Mjesec. Haronov prečnik nije ni upola manji od Plutonovog. Zato, zajednički centar oko kojeg rotiraju se ne nalizi ispod Plutonove površine već van nje!

HOME