URAN

      Stoljećima je Saturn obilježavao granicu Sunčevog sistema. Bilo je potrebno da prođe gotovo cijeli pisani period čovjekove istorije, da bi krajem osamnaestog vijeka Vilijem Hersel ugledao Uran, prvu planetu otkrivenu pomoću teleskopa, prvu za koju nisu znali stari narodi.  Od najdavnijih vremena pa do 13. marta 1781. godine broj poznatih planeta koje su kružile nebeskim svodom nije se mijenjao. Te noći, orguljaš crkve u engleskom gradu Batu i pasionirani astronom amater Vilijem Hersel, upravio je teleskop koji je sam konstruisao prema sazvežđu Blizanaca u sistematskoj potrazi za dvojnim zvijezdama. Iznenada je ugledao nebesko tijelo koje je imalo oblik diska i opisao ga u svojoj svesci kao “magličastu zvijezdu ili možda kometu”. Kada je nekoliko meseci poslije otkrica, Anders Johan Leksel ustanovio da je to nova planeta,bio je to događaj od izvanrednog značaja za cijeli ljudski rod.

Ovo otkriće, pronalazaču je brzo donijelo slavu koja se proširila i izvan naučnih krugova i nagradu londonskog kraljevskog društva. Kralj Džordž III mu je dodijelio doživotnu penziju od 200 funti i za njega ustanovio zvanje dvorskog astronoma čija je jedina dužnost bila da kraljevskoj porodici pokazuje nebeska tijela. Zahvalni Hersel je predložio da se nova planeta nazove Georgium sidus to jest Džordžova zvijezda, ali ovaj naziv nije bio prihvaćen i ona je dobila ime Uran.

Otkriće Urana nije bila slučajnost. To je bio vrhunac procesa sistematskog ispitivanja neba. Sam Hersel kaže: “Obično se pretpostavlja da je srećna prilika upravila moj pogled na ovu zvijezdu, ali to je očigledno pogrešno. Ja sam sistematski ispitivao svaku zvijezdu na nebu, ne samo te veličine nego i mnogo slabije. One noći, bio je njen red da bude otkrivena. Da sam bio spriječen one večeri, otkrio bih je slijedeće,  a moj teleskop bio je tako dobar da bih njen planetarni disk uočio čim mi pogled padne na nju.” 

Ovaj događaj potpuno je izmjenio Herselov život. Profesionalni muzičar, čija je najveća strast bila astronomija u kojoj je bio samouk, postao je profesionalni astronom čiji je hobi do kraja života ostala muzika. Umro je slavan i poštovan u 84. godini života. Interesantno je da je njegov život trajao upravo koliko i jedan obilazak oko Sunca planete koju je otkrio. 

Početkom 1986. godine mreža antena širom svijeta bila je upravljena prema jednoj tački u svemiru udaljenoj od Zemlje oko tri milijarde kilometara. I 24.  januara 1986. počeli su da pristižu signali, veoma slabi, ali sa dragocjenim podacima. Superkompjuter ih je “čistio” od kosmičkih šumova i pretvarao u slike –  prve fotografije planete Uran, njegovih meseca i prstenova snimljene izbliza, sa udaljenosti od “svega” 81500 km. Svaki paket informacija je stizao na Zemlju putujući brzinom svjetlosti, za dva sata, četrdeset minuta i pedeset sekundi.  “Vojadžer 2” je opravdao povjerenje i na sastanak sa Uranom stigao samo minut kasnije nego sto je bilo predvidjeno.

Uran je 19,2 puta dalji od Sunca nego Zemlja i po građi je sličan ostalim džinovskim planetama, Jupiteru, Saturnu i Neptunu. Malo, gvozdeno-silikatno jezgro okružuje ledeni omotač, a dalje se prostiru vodonik, helijum i metan. U njega bi mogle stati 63 Zemljine kugle,  dok mu je masa veća od Zemljine samo 14,5 puta. Oko Sunca se okrene za 84 godine, a oko svoje ose za nešto više od 17 časova. Ova planeta se od svih ostalih  razlikuje po tome sto joj se osa rotacije nalazi gotovo u vodoravnom položaju,  odnosno Uran izgleda kao “čigra” koja se obrče ležeći. Pretpostavlja se da je neobični nagib Urana izazvan sudarom sa nekim tijelom planetarnih dimenzija, koje je možda stimulisalo i nastanak njegovih satelita.  Na nebu se vidi kao objekat 6. prividne veličine i dostupan je za amaterska posmatranja.

Obradom raznih podataka, došlo  se do zaključka da Uran ima devet prstenova,  a “Vojadžer 2” otkrio je i deseti. 

Za razliku od Saturnovih prstenova Uranovi su veoma uski i između  njih nalaze se velike praznine. Ukupna širina prstenova Urana jedva dostize 170 km dok su Saturnovi siri od 57 000 km. Tipična širina pojedinog prstena je svega 10 km i oni leže približno u ravni Uranovog ekvatora.  Zato i ne  čudi činjenica da su Uranovi prstenovi otkriveni tek nedavno. Osim što su skromnih razmjera u odnosu na Saturnove, oni odbijaju veoma malo Sunčeve svjetlosti, tako da ih je nemoguće primjetiti prilikom običnih vizuelnih ili fotografskih posmatranja. Po svemu sudeći Uranovi prstenovi su sastavljeni od kamenih čestica koje odbijaju najviše 5 procenata Sunčeve svjetlosti, dok su čestice Saturnovih prstenova od leda i odbijaju oko 70 procenata svjetlosti.

Do nedavno se znalo za pet Uranovih satelita koji su svi do jednoga dobili imena po ličnostima iz Šekspirovih djela: Miranda,  Ariel, Umbriel, Titanija i Oberon. Poslie prolaska “Vojadžera” Uran ima 15 satelita.

Nedavno je otkriveno jos 6 novih satelita, tako da ih sada ima ukupno 21.

Miranda je najmanji od ranije poznatih Uranovih satelita sa 480 km u prečniku, a osim toga njoj je “Vojadžer 2” prišao najblize, na svega 29 000 km i snimao je u toku 16 sekundi.  Na snimcima se mogu razlikovati detalji veličine nekoliko stotina metara. Naučnici su na ovim fotografijama, osim uobičajenih kratera, sa iznenadjenjem posmatrali kanjone,  doline duboke i 16 km, planine visoke i do 24 km i velike depresije. Ovako intenzivnu geološku aktivnost teško je objasniti. Problem je u tome što izuzetno jaka tektonska aktivnost podrazumijeva izvor unutrašnje topolote što je teško zamisliti na tjelu tako malom kao Miranda. 

HOME