O PROKLETOJ AVLIJI IVE ANDRIĆA

 

U Prokletoj avliji priča je realna i realistička: riječ je o tamnovanju fra- Petra, ličnosti na koju je Andrić više puta obraćao pažnju, u čuvenom carigradskom zatvoru i o onome što je u tom zatvoru doživio. Uprologu i osam kratkih poglavlja, Andrić je ispričao ono što se fra- Petru desilo u tom zatvoru od trenutka kada je utamničen pod sumnjom da je papskog internuncija obavijestio o lošem položaju balkanskih hrišćana, do njegovog iznenadnog oslobođenja i upućivanja u zatočeništvo u Akru.

U ovom djelu Andrić je svoje pripovijedanje iznio kao priču koju, jedan za drugim, kazuje više raznih ljudi i ono ima onoliko slojeva koliko ima pripovjedača od čijih je saopštenja djelo sastavljeno. Pisac iznosi ono što je mogao čuti od mladog fra- Petrovog prijatelja, a ovaj evocira fra- Petrovu priču o zatvorskim danima u Carigradu, u koju je upleteno ono što je fra- Petar čuo od Haima, jednog od onih pripovjedača koji umiju da se uvuku u dušu drugih ljudi i da o njima pričaju kao da su u njihovoj koži, a jedan od tih ljudi je Ćamil, koji priča o nesuđenom sultanu Džemu, sinu Mehmeda II Osvajača i bratu Bajazita II, kojim se on tokom svog tužnog života sve više identifikuje. Sve što Andrić priča, dolazi do čitaoca prelomljeno kroz mnog raznih pripovjedački prizmi: priča o Džemu preko Ćamila, priča o Ćamilu preko Haima, priča o Haimu preko fra- Petra, priča o fra- Petru preko njegovog mladog prijatelja, a priča o ovome preko pisca. Svaki od pripovedača, počev od Haima, dopunjuje i verifikuje ono što je rekao prethodni, a čitalac, čini se, u tom dopunjavanju i verifikovanju ima privilegovanu, najvažniju ulogu. da se pripovjedače sasluša, njihove priče poveže u jedinstven doživljaj i iz toga izvuče jedno saznanje o životu. Andrićeva Prokleta avlija je djelo malo obimom, a neobično slojevito u značenjima.

Po Andriću, nema apsolutne objektivnosti, koja bi dolazila otuda što bi umjetnik savršeno održavao realnost, nego samo više ili manje relativne objektivnosti, koja nastaje iznošenjem onoga što razni ljudi misle i znaju o nekom događaju. I nema drugog načina da se dođe do objektivnosti nego da se sumira veliki broj subjektivnih viđenja realnosti. Andrić je u Prokletoj avliji taj maksimum objektivnosti postigao ispričavši jedan događaj kao niz svjedočanstava, koja se nadovezuju i nadilaze, tako da tek sva zajedno daju pravu, istinitu, realističku sliku u životu jednom kazamatu Otomanskog carstva.

Drugi plan Proklete avlije je društveno- istorijski. Ovaj drugi plan je najprisnije povezan prvim planom i gotovo je nerazdvojan od njega. Zatvor je jedna od nužnih institucija državnog uređenja i u njemu se potčinjenost jednih ljudi drugima dijeli, drugim riječima, mehanizam vlasti, manifestuje više nego na ma kom mjestu, te je stoga sasvim prirodno što se ona tako vidno prikazuje u Prokletoj avliji. Sve njene bitne manifestacije sreću se stoga u ovom Andrićevom djelu: strah, osjećanje krivice, sumnjičenje, borba za život, neizvjesnost. Sve su to osjećanja kojim je ispunjen ambijent Proklete avlije. A, uz to, vlast je personifikovana u Karađozu, ličnosti koja se, uživajući u svojoj moći, igra se sa zatvorenicima kao mačka miševima.

<<<<Početna strana