ĆAMIL

        Najsugestivniji je u Prokletoj avliji lik glavnog junaka Ćamila. On je dijete iz mješovitog braka izmeđz lijepe mlade Grkinje, tužne zbog gubitka kćerke i starog i uglednog školovanog Turčina. Iz ove pomalo bizarne veze rodio se dječak koji je u početku, kao i Karađoz, pokazivao sve znakove normalog razvoja: „Bio je pametan i dobro razvijen, prvi plivač među drugovima i pobednik na svim rvanjima”. Ali poslije jedne neuspjele ljubavi on se mijenja, osjetivši pri tom šta znači dvojnost porjekla: „Od Grka ga je delilo sve a sa Turcima vezivalo malo šta ”. Ćamil se naglo osamio i izdvojio od svijeta: knjige su mu „udarile u glavu”, i svijet je počeo da ga smatra „oziđenim čovekom”. Čak je i dobroćudni fra-Petar to osjetio, vidjevši kod Ćamila žutu u kožu povezanu knjigu, za koju mu se učinilo kao da je „nešto od izgubljenog, ljudskog pravog sveta koji je ostao daleko iza ovih zidova, lepo ali nesigurno kao snoviđenje”. Pored knjige tu je „putnička torba od svetle, rađene kože” i ćebe „toplo i meko kao tanko, skupoceno krzno”. U kompoziciju od mekih, sjajnih i umjetnički rađenih predmeta uklapa se spoljašnji lik Ćamilov: „Lice mladića, meko, malo podbulo, belo i bledo onim sobnim bledilom, drukčije od svega što se ovde moglo očekivati, obraslo u riđu, pahuljastu bradu od desetak dana i oborene, nešto svetlije brkove”. Ovako mek i neežan lik, sa plemenitim predmetima kojim se „uokvirio”, suprotnost je Karađozovoj i drugim ličnostima tog tipa.

        Poslije poraza u ljubavi, Ćamil se posvetio knjizi i nauci: u istoriji je naišao na nesrećnu sudbinu Džem-sultana, brata sultana Bajazita II. U borbi za presto Bajazit je pobjedio a Džem-sultan je pobjegao i predao se hrišćanskim vitezovima. Ovima je nesuđeni sultan dobro došao kao sredstvo za ucjenjivanje sultana Bajazita - mladi Džem je postao rob na slobodi, nesrećnik kojim se poigravaju evropski hrišćanski moćnici. Ova sudbina je privukla mladića iz Smirne da se posveti istorijskim proučavanjima. Bavljenje naukom bilo je sumljivo vlastima, tim prije što je izučavao sukob dva brata oko prestola, uvijek aktuelnu temu u turskoj istoriji i stvarnosti. Zavladalo je mišljenje da je „preučio istoriju”, da se poistovetio sa princom Džemom. Iz toga je proistekla sumlja da radi za nekoga i - dopao zatvora sa svim sanducima knjiga i papira kao dokaznim materijalom. Vlast se oduvijek plašila knjige i ljudi od knjige.

        Ćamil, preosjetljiv i nježan, poistovjetio se sa princom jer je i ovaj bio čovjek od knjige i pjesnik. Osjetio je srodnost duše i sudbine. Kao čovjek knjige i nauke, Ćamil je živeo tiho i povučeno, otuđeno od okoline, usamljen.Osjećao se stešnjenim u rodnoj Smirni, doživljavao je kao tamnicu, jer ga je okruživalo opšte nerazumijevanje i sumnjičavost. Njegova usamljenost djelovala je dvostruko: on se sve više uživljavao u sudbinu i ličnost Džem-sultana, poistovetio se s njim, postao je Džem-Ćamil. To je u prvom susretu osjetio fra Petar: „Ja ovo razgovaram sa bolesnim čovekom”. Njegovo poistovećivanje sa Džemom je istovremeno i proces narušavanja mentalne stabilnosti i gubljenja veze sa stvarnošću - čovjek počinje da živi tuđim životom.

        Kada se upoznao sa fra-Petrom, koga je brzo procenio kao poštena, razumna i dobra čovjeka, Ćamil je u njmu našao prijatelja kome može da ispriča svoju muku. Pet-šest dana tihoga razgovora sa fra-Petrom ima za Ćamila određeni značaj; on priča svjestan da neće izaći iz Proklete avlije i da će s njim nestati i priča o Džrm-sultanu do koje je došao istraživanjem. Svrha njegovog pričanja je prenošenje priče priče o Džem-sultanu, njeno dalje opstajanje kroz vrijeme: dok živi priča o Džem-sultanu živeće i ovaj nesrećni princ.

        Ćamilovo priznanje u istrazi došlo je iznenada i neočekivano čak i za njegove islednike: „Negde u toku te nići izvan vremena koje sunce odmerava svojim izlascima i zalascima i izvan svih ljudskih odnosa, Ćamil je priznao otvoreno i gordo da je istovetan sa Džem-sultanom to jest sa čovekom koji je, nesrećan kao niko, došao u tesnac bez izlaza, a koji nije hteo, nije mogao da se odreče sebe, da ne bude ono što je. Ja sam to! - rekao je još jednom tihim ali tvrdim glasom kojim se kazuju presudna priznanja i spustio se na stolicu.” Ovo priznanje došlo je iznenada,ali u trenutku kada mu se zgadilo na one koji ga ispituju („da ga o tom ispituju, i još ovakvi ljudi”): to su ljudi nedostojni Ćamilovog porekla, karaktera i dostojanstva. Prelomni trenutak je kada mu se jedan od islednika obraća sa „ti” - u njemu je uskipeo prkos, zaželio je da se oslobodi prisustva „ovakvih” ljudi. Zato je i priznao da je on, Ćamil, u stvari Džem-sultan. Ali kada je jedan od islednika stavio na njegovo rame „jednu od one dve strašne šake”, Ćamilu se zgadilo i sbažno je odgurnuo od sebe tu šaku. Izbila je tuča u kojoj Ćamil nije htio da dozvoli da ga neko tuče - tu je bio kraj. Kakav - niko nije znao. Ćamila više nije bilo.

 

 

AVLIJA I KARAĐOZ

        Prokleta avlija je dobila ime koje osslikava njen izgled, djelovanje na ljude, utisak koji se na zaboravlja. Njeno sivilo, stešnjenost i monotonija ubijaju dušu u čovjeku; događanja u njoj i atmosfera savija i lomi ljude do ludila. Čovjek u Avliji nalazi se između tvrde, gole, sive i ugažene zemlje i parčeta neba koje se pomalja između visokih zidina - to je sav svijet izvan tamnice, željan a nedostižan. Ona je „uvijek puna, stalno se puni i prazni”, u njoj je sve „neodređeno, bezimeno i tuđe” tako da ostavlja utisak da se čovjek nalazi na nekom đavolskom ostrvu.

        Latifaga je „upravnik ove čudne i strašne ustanove” Proklete avlije; odavno je dobio nadimak Karađoz po kome je bio poznatiji ne samo u Avliji nego i van nje. On oličava Avliju ne samosvojom funkcijom nego i izgledom i svim svojim osobinama. I u imenu njegovm, i u nadimku ima paradoksa i ironije, ali ima i tačno uočenih karakteristika. „Latif” na arapskom znači nježan, prijatan, lijep - ni jedna od ovih osobina ne krasi upravnika zatvora. Nadimak „Karađoz” (ličnost iz tada omiljenog pozorišta senki) dobro mu stoji jer odražava suštinske karakteristike Latifage kao upravnika tamnice.

        Čudan je bio Latifagin put u mladosti. Bio je živo i bistro dijete koje je volelo knjige, muziku i igru. I kada se očekivalo da će poći očevim putem ozbiljnog i cjenjenog državnog činovnika, mladić se odjednom izmjenio: napustio je školu, počeo da se druži sa kockarima i pijanicama, ušao je u sumnjive poslove, došao u sukob sa zakonom. Očevi prijatelji su pomogli da se mladić zaposli u policiji. I opet nagla promjena: nemilosrdno se okomio na svijet skitnica, lopova i pijanica, kome je sam pripadao. „Radio je sa strašću, sa neobjašnjivom mržnjom, ali i sa veštinom, sa poznavanjem te sredine kakvo je samo on mogao da ima.” Izuzetna revnost u službi dovela ga je do pomoćnika upravnika a ubrzo i do upravnika Proklete avlije.

        Rečenica o čudnoj i strašnoj ustanovi Prokletoj avliji mogla bi da se odnosi i na njega: on je bio čudan i strašan čovjek, strah i trepet u Avliji. Njegov portret (pospani izgled, lice bez osmeha, koje je „moglo da se steže i rasteže, menja i preobražava, od izraza krajnjeg gnušanja i strašne pretnje, do dubokog razumevanja i iskrenog saučešća”, razroke oči i njihova igra, kao sečivo oštar pogled, celo lice „nakazno razroko” sa izgledom „groteskne maske”) i sama pojava u krugu Avlije izazivala je nelagodnost, nesigurnost, strepnju i strah.

        On je dvostruka ličnost: na jednij strani je svirepost i zlo, uživanje u mučenju i psihološkim maltretiranju zatvorenika do potpunog duševnog sloma; na drugoj strani su njegovi postupci „neuračunljivo blagi i puni sažaljenja i obazrivosti”. On osuđenicima prilazi iznenada, pritisne ih svojim čudnim pitanjima i još čudnijim grdnjama, ali nikada u čovjeku ne ubija nadu. Dobro je poznavao gotovo svakog zatvorenika, njegovu prošlost i krivicu, znao je „kako diše Avlija”. Njegova filozofija je: u Avliji „nema nevinih. Niko ovde nije slučajno. Je li prešao prag ove Avlije, nije on nevin. Skrivio je nešto, pa ma to bilo u snu. Ako ništa drugo, majka mu je, kad ga je nosila, pomislila nešto rđavo (...) Ko ovde dođe on je kriv, ili se makar očešao o krivca. (...) ovde nevinog čovjeka nema (...) Ja ljude znam, krivi su svi, samo nije svakom pisano da ovde hleb jede”. Na tvrdnje pojedinca da je nevin, on odgovara: „Da si rekao da si kriv, još sam mogao da te pustim, jer krivih ovde ima mnogo. Svi su krivi. Ali baš nam jedan nevin treba. I zato te ne mogu pustiti.” Njegove igre dovodile su u čudo ljude, zbunjivale ih: „-Jeste li vi rekli onima koji su ga uhvatili da je nevin? -Jesmo, dakako da smo rekli, ali... - E, to ste pogrešili. Phi, ohi, phii! To ne valja. Jer baš sad hvataju nevine a puštaju krive. Takav je nov red. Ali kad ste vi sami pred vlastima izjavili da nije ništa kriv, moraće da ostane ovde.”

        Na takvog Karađoza se navikla Avlija i njegovo upravljanje Avlijom „na svoj način” bila je opštepoznata činjenica. Ljudi su se pomirili s tim i Karđoz je postao „deo njihovog prokletstva”. Istambulsko podzemlje, sav taj prestonički svijez poroka i nereda smatrao je Karađoz svojim.

        U onim rijetkim trenucima, kada pokaže sažaljenje nad stradalnikom i dobrotu, a to su ti rijetki trenuci prosvetljavanja njegove ličnosti, otkriva se u Karađozu nesrećan čovek koji je cijeli svoj život dao Prokletoj avliji, bezmalo se poistovetio s njom i njenim životom. On svoje pravo da kažnjava doživljava kao sopstveno kažnjavanje.       

 

POVRATAK